Vừa
đa đảng, vừa độc tài: 7 thủ thuật dàn xếp bầu cử của Trung Quốc
Y
CHAN - LUẬT
KHOA
20/05/2021
https://www.luatkhoa.org/2021/05/vua-da-dang-vua-doc-tai-7-thu-thuat-dan-xep-bau-cu-cua-trung-quoc/
Cử tri bỏ phiếu
trong một cuộc bầu cử địa phương ở Wukan, Trung Quốc, tháng 3/2012. Ảnh: BOBBY
YIP/ REUTERS.
Thể chế chính trị của Trung Quốc và Việt Nam
lâu nay vẫn được xem như anh em song sinh: Trung Quốc thế nào thì Việt Nam thế ấy.
Hệ thống bầu cử của hai nước cũng được đánh giá tương tự.
Tìm hiểu về bầu cử tại Trung Quốc vì thế có thể
giúp người đọc hiểu thêm phần nào đó về tình hình tại Việt Nam.
Các vấn đề thường được nêu ra trong bầu cử tại
Việt Nam đều xuất hiện ở Trung Quốc, như các thủ thuật “hiệp thương” để loại bỏ
ứng viên độc lập, việc một người trong gia đình đại diện cho cả nhà bỏ phiếu,
hay sự xuất hiện của các ứng viên có chức năng “bình hoa di động” làm màu cho
cuộc bầu cử.
Tuy vậy, hình thức bầu cử tại hai quốc gia này
vẫn có nhiều điểm khác biệt quan trọng.
Ở Trung Quốc, cơ quan tương ứng với Quốc hội
là “Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc” (National People’s Congress – NPC),
thường được gọi tắt là “Toàn quốc Nhân đại” hay “Nhân đại” (人大). Với khoảng 3.000 thành
viên, đây được xem là cơ quan nghị viện lớn nhất thế giới. Tất cả các chức danh
lãnh đạo chủ chốt nhất của nhà nước, từ chủ tịch, phó chủ tịch nước đến thủ tướng,
chánh án Tòa án Tối cao, viện trưởng Viện Kiểm sát Tối cao… đều được cơ quan
này chọn ra.
Hệ thống “nhân đại” của Trung Quốc có năm cấp từ trên xuống: trung ương -> tỉnh
-> thành -> huyện -> hương.
Các đại biểu cấp trung ương, tức Quốc hội,
không phải do dân trực tiếp bầu ra mà được lựa chọn gián tiếp. Họ được “nhân đại”
ở cấp dưới bầu, và đại biểu cấp đó lại do cấp thấp hơn bầu ra. Chỉ có đại biểu
hai cấp thấp nhất, huyện và hương, là được cử tri trực tiếp bỏ phiếu chọn.
Trong khi đó, tại Việt Nam, đại biểu Quốc hội
và đại biểu hội đồng nhân dân được chọn ra bằng hình thức bầu trực tiếp.
Bầu cử – quá trình để tất cả người dân đưa ra
lựa chọn – vốn thường có yếu tố bất định. Bầu cử càng dân chủ, càng tự do, càng
nhiều lựa chọn, kết quả lại càng khó đoán trước. Mặt khác, mọi thể chế toàn trị
đều cần đảm bảo quyền lực tập trung về tay mình.
Chính quyền Trung Quốc làm thế nào để vừa tổ
chức bầu cử dân chủ – theo định nghĩa của họ, vừa đảm bảo kết quả cuối cùng
theo đúng ý muốn?
Trong nghiên cứu “Playing by the rules: How local authorities engineer victory in
direct congressional elections in China” được đăng trên Journal
of Contemporary China năm 2017, tác giả Zhongyuan Wang, giảng viên
ngành khoa học chính trị thuộc Đại học Phúc Đán, Trung Quốc, thông qua khảo sát
thực địa đã chỉ ra những chiến lược và cách thức kiểm soát bầu cử của chính quyền
trung ương đối với các cuộc bầu cử tại địa phương.
Người viết liệt kê một số điểm đáng chú ý
trong nghiên cứu trên.
Một phiên họp của
Quốc hội Trung Quốc. Ảnh: supermedia.hk.
1. Ứng viên gà nhà
luôn áp đảo
Theo Luật Bầu cử của Trung Quốc, gần như ai
cũng có thể ra ứng cử trong các cuộc bầu cử tại địa phương.
Luật quy định các ứng viên có thể do những
chính đảng giới thiệu, gọi là “tổ chức đề cử”, hoặc do nhóm nhiều hơn 10 cử tri
hay đại biểu khác giới thiệu, được gọi là “liên danh đề cử”.
Các ứng viên của “tổ chức đề cử” tuyệt đại đa
số đều do Đảng Cộng sản kiểm soát. Có một điểm cần đề cập là trên danh nghĩa,
Trung Quốc hiện có tất cả chín đảng
phái chính trị. Trên thực tế, ngoài Đảng Cộng sản nắm quyền tuyệt đối,
tám đảng còn lại đóng vai trò như các tổ chức mặt trận, phối hợp với chính quyền
thực thi các chính sách được ban ra. Vì vậy, các ứng viên do tổ chức đề cử, bất
kể là đảng viên nơi đâu, về bản chất đều là người của chính quyền.
“Liên danh đề cử” là con đường duy nhất khả dĩ
để các ứng viên độc lập tham gia. Tuy nhiên, chính quyền cũng kiểm soát phần lớn
cuộc chơi, biến con đường này thành một cái ngõ hẹp.
Với yêu cầu chỉ cần 10 người đề cử, đảng cầm
quyền dễ dàng tạo ra những ứng viên độc lập trên danh nghĩa. Trong nhiều trường
hợp, các ứng viên ban đầu được tổ chức đề cử sẽ được chuyển thành liên danh đề
cử nhằm đảm bảo tỷ lệ ứng viên phù hợp, giúp tạo ra hình ảnh cuộc bầu cử công
khai, công bằng và có cạnh tranh thực sự.
2. Cử theo cơ cấu,
bầu bằng hiệp thương
Các ứng viên thật sự không có liên hệ gì với
chính quyền phần lớn bị đánh rớt ngay từ vòng đăng ký: họ không đáp ứng tỷ lệ
cơ cấu (proportion structure).
Tỷ lệ cơ cấu là tiêu chuẩn được đưa ra nhằm đảm
bảo các nhóm dân cư khác nhau đều có đại diện được bầu. Những sắc tộc khác
nhau, các nhóm tôn giáo, những người thuộc các “chính đảng” khác, phụ nữ, hay đại
diện các ngành nghề như công nhân, nông dân, trí thức… đều được giao tỷ lệ nhất
định tham gia ứng cử.
Cơ cấu này là rào cản đầu tiên được áp dụng
linh hoạt để loại bỏ các ứng viên tự do. Nghiên cứu dẫn trường hợp một luật sư
nam tại Thâm Quyến đã phải rút lui khi chính quyền địa phương thông báo khu vực
đó chỉ có suất dành cho ứng viên nữ.
Rào cản thứ hai là một quy trình tương tự như ở
Việt Nam, được gọi là “uẩn nhưỡng” (cất rượu) và “hiệp thương”. Nó được thực hiện
theo phương pháp “ba lên, ba xuống” (three ups, three downs).
Danh sách các ứng viên sẽ được ủy ban bầu cử
rà soát một lần (lên), gửi cho các nhóm cử tri đại diện họp thảo luận cho ý kiến
(xuống). Kết quả thảo luận được tập hợp lại gửi cho cơ quan phụ trách bầu cử
(lên) và thông báo cho tất cả cử tri để nhận phản hồi (xuống). Phản hồi được tập
hợp lần nữa trình cho ủy ban bầu cử để chốt danh sách chính thức (lên), và cuối
cùng công khai kết quả (xuống).
Các cuộc họp lên lên xuống xuống này vừa là
công cụ để loại những ứng viên độc lập “không phù hợp”, vừa là diễn đàn để những
ứng viên của chính quyền tiếp cận và tranh thủ sự ủng hộ của cử tri.
Cử tri cao niên bỏ
phiếu trong cuộc bầu cử địa phương ở Bắc Kinh, Trung Quốc ngày 15/11/2016. Ảnh:
Xinhua/Ju Huanzong.
3. Phù phép bản đồ
đơn vị bầu cử
Việc kiểm soát cử tri được thực hiện từ trước
khi tổ chức bầu cử. Thông qua các cuộc khảo sát, chính quyền nắm được số lượng
cử tri, ý định bỏ phiếu của họ, từ đó đưa ra kế hoạch tổ chức bầu cử sao cho có
lợi nhất cho ứng viên của mình.
Một trong những biện pháp hữu hiệu nhất là
phân chia khu vực bầu cử, hay “gerrymandering” (vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử).
Lợi dụng các quy định phức tạp và lắt léo của
luật, các quan chức phụ trách bầu cử thường tùy tiện tách hay nhập các khu vực.
Như trường hợp một huyện ở tỉnh Quý Châu, khi nhận thấy ứng viên của đảng có thể
không đạt đủ đa số phiếu như yêu cầu, các quan chức nơi đây đã gom thêm các khu
dân cư khác vào tạo thành đơn vị bầu cử mới.
Một trường hợp khác là khi một giáo sư đại học
ở Bắc Kinh tự ra ứng cử. Không muốn ứng viên độc lập này trúng cử, chính quyền
đã tách đơn vị bầu cử là trường đại học ra làm hai, một dành cho cán bộ nhân
viên của trường, một dành cho sinh viên. Bằng cách đó, các sinh viên không thể
bầu cho giáo sư của mình.
Những khu vực cách xa nhau về địa lý cũng có
thể bị gom lại thành một đơn vị bầu cử, như các cơ quan công sở thuộc cùng hệ
thống được gom lại để đảm bảo ứng viên, thường là quan chức đứng đầu cơ quan, đạt
đủ số phiếu.
Vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử không chỉ xuất hiện
ở Trung Quốc mà còn là công cụ ưa thích và gây rất nhiều tranh cãi tại Mỹ (đọc
thêm về “gerrymandering” tại Mỹ tại
đây).
Ngoài ra, các cử tri được khuyến khích đăng ký
bầu cử theo đơn vị công tác. Bằng cách đó, họ dễ bị kiểm soát và thuyết phục bầu
theo chủ trương của cơ quan mình làm việc. Chính quyền chỉ cần làm việc với những
người đứng đầu các cơ quan – lúc này đóng vai trò như “cò phiếu” – đảm bảo kết
quả cuối cùng như ý muốn.
4. Không cần đi bầu
vẫn được tính phiếu
Luật Bầu cử của Trung Quốc cho phép việc bầu hộ
(proxy voting). Một người có thể ủy quyền cho người khác bỏ phiếu giúp mình. Mỗi
người được thay mặt tối đa ba người bỏ phiếu. Nghĩa là, một người có thể bầu tối
đa bốn phiếu (một cho mình và ba cho người khác).
Quy định bầu cử trực tiếp đại biểu là “hai lần
quá bán” – hơn một nửa số lượng cử tri đã đăng ký tham gia bỏ phiếu, và người
trúng cử đạt được hơn một nửa trong tổng số phiếu đó.
Với quy định bỏ phiếu hộ, trên lý thuyết,
chính quyền chỉ cần 1/8 số cử tri đã đăng ký xuất hiện, hay 12,5% cử tri là đủ
để thực hiện cuộc bầu cử đúng luật. Đây là con số cử tri đã đăng ký (registered
voters). Nếu tính tất cả những cử tri đủ điều kiện (eligible voters) nhưng
không đăng ký, tỷ lệ này còn thấp hơn nữa.
Trên thực tế, chính quyền địa phương thường tập
trung nguồn lực vận động những người đứng đầu các đơn vị công tác và các chủ hộ
gia đình. Nhờ vậy, họ có thể huy động lượng phiếu bầu hợp lệ với chi phí thấp
nhất.
5. Tam ca và tam cấm
Các phương tiện truyền thông ở Trung Quốc luôn
nằm dưới sự kiểm soát toàn diện và chặt chẽ của chính quyền. Trong các cuộc bầu
cử, toàn bộ hệ thống báo chí truyền hình lẫn công cụ mạng xã hội đều được vận động
để thực hiện công tác tuyên truyền.
Các thông điệp tuyên truyền thường có ba phần,
có thể gọi tắt là “tam ca”. Một là ca ngợi hệ thống bầu cử dưới sự lãnh đạo của
đảng, khẳng định chỉ có đảng mới có thể giúp người dân thực sự làm chủ. Hai là
phổ biến các kiến thức về luật và quy trình bầu cử để cử tri thực hiện đúng
cách. Cuối cùng là ca ngợi tính ưu việt của chế độ “dân chủ xã hội chủ nghĩa”
(socialist democracy).
Ngoài “tam ca”, truyền thông còn có “tam cấm”.
Một là cấm đưa tin về hoạt động của các ứng viên độc lập hay các chiến dịch
tranh cử cá nhân. Hai là cấm bàn đến các chủ đề nhạy cảm. Và ba là cấm đưa tin
tiêu cực về bầu cử.
Cảnh đếm phiếu sau
một cuộc bầu cử ở Trung Quốc. Ảnh: Getty Images.
6. Suất diễn cho
các “bình hoa di động”
Một chiến thuật tinh tế được sử dụng rộng rãi
trong các kỳ bầu cử ở Trung Quốc là việc cho xuất hiện các “bình hoa di động”:
những ứng viên đóng vai trò làm nền cho các ứng viên thực sự.
Những người này được mời, hay thậm chí bị gây
áp lực buộc phải ra ứng cử. Họ thường là cán bộ ở cấp thấp trong tổ chức, hoặc
người có rất ít kinh nghiệm, không có thành tích gì nổi bật, hay chỉ đơn giản
là tên có nhiều nét hơn và sẽ bị xếp dưới cùng trong danh sách (tương tự như
tên nằm cuối bảng chữ cái của tiếng Việt).
Những trường hợp thực tế như việc một cán bộ tầm
tầm ở huyện ghi danh “cạnh tranh” với lãnh đạo huyện đó, hay một công nhân trẻ
tuổi ứng cử cùng đơn vị với cảnh sát trưởng của khu vực.
Bộ máy tuyên truyền của Trung Quốc thường dùng
các trường hợp này để nhấn mạnh tính ưu việt của thể chế. Họ cho rằng đó là bằng
chứng cho thấy bất kỳ ai, kể cả “người thường”, cũng có thể cạnh tranh với quan
chức lãnh đạo, trái ngược với bầu cử của phương Tây, được họ mô tả chỉ là cuộc
chơi độc quyền của giới nhà giàu.
7. Vẫn có chỗ cho
những bất ngờ
Không phải mọi kết quả của cuộc bầu cử đều diễn
ra theo ý muốn của chính quyền.
Luật Bầu cử năm 2010 quy định cử tri có thể bầu
hay loại bỏ ứng viên trong danh sách, hoặc bầu cho một ứng viên bất kỳ nào
khác.
Vào kỳ bầu cử đại biểu năm 2001 – 2002, theo
báo cáo, trên cả nước có hơn 8.000 ứng viên được cử tri tự ghi thêm vào
(write-in candidates) và đạt đủ số phiếu để trúng cử.
Các cuộc bầu cử địa phương còn thể trở nên vô
hiệu khi không có đủ số lượng cử tri tham gia. Một báo cáo được dẫn ra trong
nghiên cứu cho biết trong kỳ bầu cử năm 2006 – 2007, có 1,7% các cuộc bầu cử ở
cấp hương và 1,3% bầu cử cấp huyện vô hiệu vì không có đủ cử tri bỏ phiếu.
Nghiên cứu chỉ ra vấn đề của chính quyền khi
phải cân bằng giữa chuyện kiểm soát kết quả bầu cử và làm sao để bầu cử còn có
ý nghĩa. Càng tăng cường các biện pháp cấm đoán, kiểm soát, người dân càng
không thấy có lý do tham gia bầu cử. Chính quyền vì vậy sẽ mất đi tính chính
danh có được từ các cuộc bầu cử giả hiệu đó.
Bầu cử đại biểu cấp địa phương tại Trung Quốc
không phải là cuộc bầu cử duy nhất mà người dân được trực tiếp bỏ phiếu quyết định.
Tại các thôn làng, trong hơn 30 năm qua, người dân đã được trực tiếp bầu chọn
ra trưởng thôn và ủy ban quản lý thôn. Nhiều người đánh giá đây mới là hình thức
bầu cử dân chủ nhất đang tồn tại ở Trung Quốc, với các ứng viên độc lập thật sự
và kết quả thường không nằm trong sự kiểm soát của chính quyền.
-----------------------
Tài liệu tham khảo:
·
人大代表的选举方式. (n.d.). National
People’s Congress of the People’s Republic of China. Retrieved May 20, 2021,
from
https://www.npc.gov.cn/zgrdw/npc/dbdhhy/12_3/2015-02/28/content_1906419.htm
·
Wang, Z. (2017). Playing
by the Rules: How Local Authorities Engineer Victory in Direct Congressional
Elections in China. Journal of Contemporary China, 26(108),
870–885.
https://doi.org/10.1080/10670564.2017.1337311
·
CGTN. (2017, October
2). How does China’s political system work? [Video].
YouTube.
https://www.youtube.com/watch?v=Qu4QTxl9GVw
·
Triết, H. M. (2020,
November 6). Gerrymandering: thuật đẽo gọt bản đồ để thao túng bầu cử Mỹ.
Luật Khoa Tạp Chí.
https://www.luatkhoa.org/2020/11/gerrymandering-thuat-deo-got-ban-do-de-thao-tung-bau-cu-my
No comments:
Post a Comment