Việt
Nam có nên mừng trước kết quả bầu cử Quốc Hội Mỹ?
TS. Đinh Hoàng Thắng
08:32
08/11/2026 | Posted by BVN4
https://boxitvn.blogspot.com/2026/11/viet-nam-co-nen-mung-truoc-ket-qua-bau.html
Ngày
3/11 cho thấy quyền lực có thể thay đổi mà không cần thay đổi chế độ bằng bạo lực;
chính sách có thể bị sửa mà không cần chờ người lãnh đạo qua đời; và người dân
có thể trừng phạt nhà cầm quyền bằng một lá phiếu, thay vì bằng một cuộc nổi dậy.
Đó mới là những điều đáng suy ngẫm.
***
Cuộc
bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11/2026 tại Hoa Kỳ trước hết là chuyện của người Mỹ.
Nhưng khi nước Mỹ vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, khi quan hệ
thương mại Việt–Mỹ đang đứng trước những cuộc điều tra có thể dẫn tới các mức
thuế mới, và khi Hà Nội đã hơn một năm thương lượng với Washington mà vẫn chưa
hoàn tất một thỏa thuận thương mại, thì kết quả lá phiếu Mỹ đương nhiên có ý
nghĩa vượt ra ngoài biên giới Hoa Kỳ.
Câu hỏi đặt
ra: Việt Nam có nên mừng trước chiến thắng lớn của Đảng Dân chủ?
Câu
trả lời ngắn gọn là: có thể mừng, nhưng không nên mừng quá sớm! Điều đáng mừng
hơn cả ở đây không phải một đảng thắng và một đảng thua, mà là cơ chế chính trị
Mỹ vừa chứng minh một lần nữa rằng quyền lực có thể được điều chỉnh bằng lá phiếu,
và rằng một tổng thống dù mạnh đến đâu cũng có thể bị cử tri dựng lại những
hàng rào kiểm soát giữa nhiệm kỳ.
I.
Hai năm sau, cử tri có quyền “sửa” lá phiếu của mình
Kết
quả ngày 3/11 là một thất bại lớn đối với Tổng thống Donald Trump và Đảng Cộng
hòa. Đảng Dân chủ giành lại quyền kiểm soát cả Hạ viện lẫn Thượng viện, thậm
chí chiến thắng tại một số địa bàn vốn được xem là thành trì của Cộng hòa.
Reuters gọi đây là một sự bác bỏ mạnh mẽ đối với Trump; Kansas bầu thượng nghị
sĩ Dân chủ đầu tiên trong gần một thế kỷ, trong khi Dân chủ còn giành ghế Thượng
viện tại South Carolina và Texas.
Nhưng ý nghĩa sâu hơn của
cuộc bầu cử không nằm ở màu xanh hay màu đỏ. Nó nằm ở lá phiếu.
Năm
2024, người Mỹ trao lại Nhà Trắng cho Trump và đồng thời trao cho Đảng Cộng hòa
quyền kiểm soát Quốc hội. Hai năm sau, một bộ phận đáng kể chính những cử tri ấy
nhìn lại kết quả của sự lựa chọn đó và nói: chúng tôi muốn thay đổi. Reuters
ghi nhận cử tri đặc biệt bất mãn trước chi phí sinh hoạt, chính sách thuế quan,
cuộc chiến với Iran và những tranh cãi liên quan đến cách điều hành của chính
quyền. Khoảng 70% cử tri được khảo sát muốn Quốc hội kiểm soát tổng thống mạnh
hơn.
Đó
có lẽ mới là bài học đáng suy nghĩ nhất đối với Việt Nam.
Dân
chủ không có nghĩa là cử tri bao giờ cũng lựa chọn đúng. Người dân hoàn toàn có
thể lựa chọn một chính sách mà hai năm sau họ thấy không đem lại kết quả như
mong muốn. Nhưng ưu thế của một thể chế dân chủ nằm ở chỗ sai lầm chính trị
không nhất thiết phải kéo dài thành sai lầm lịch sử. Người dân có cơ hội sửa lại
lựa chọn của mình.
Một
lá phiếu không phải “tấm séc trắng” trao cho người cầm quyền bốn năm quyền muốn
làm gì thì làm.
Cuộc
bầu cử giữa nhiệm kỳ chính là một cơ chế phản hồi. Hai năm trước cử tri có thể
nói “Yes”; hai năm sau họ có quyền nói “No”. Và hai năm nữa, họ lại có quyền
đánh giá những người hôm nay vừa được trao quyền.
Đó
là sức mạnh của lá phiếu khi nó thực sự có khả năng làm thay đổi quyền lực.
II.
California: không chỉ là tranh chấp 20.000 lá phiếu
Một
diễn biến ngay trước ngày bầu cử càng làm nổi bật ý nghĩa ấy. Chính quyền Trump
yêu cầu California tách riêng và chưa kiểm đếm hơn 20.000 phiếu bầu qua thư của
những cử tri mà chính quyền liên bang nghi ngờ có thể không phải công dân Mỹ. Vụ
việc được đưa lên tận Tối cao Pháp viện.
Nhưng
ngày 2/11, Tối cao Pháp viện bác yêu cầu khẩn cấp của chính quyền Trump. Không
một thẩm phán nào công khai phản đối quyết định này. Reuters cũng lưu ý rằng các nghiên cứu
và kiểm toán tiểu bang cho thấy việc người không đủ tư cách, kể cả người không
phải công dân, bỏ phiếu là rất hiếm.
Điều
đáng chú ý là Tối cao Pháp viện hiện có đa số bảo thủ và trong đó có những thẩm
phán do chính Trump bổ nhiệm.
Nói
cách khác, câu chuyện không đơn giản là “Dân chủ chống Cộng hòa”. Nó phản ánh một
nguyên tắc lớn hơn: những thiết chế của nhà nước không đương nhiên phải phục
tùng người đã đưa một số thành viên của chúng lên vị trí quyền lực.
Tổng
thống có quyền kiện. Chính quyền liên bang có quyền đưa ra chứng cứ.
California có quyền phản bác. Tòa án có quyền phán quyết. Và cuối cùng,
phiếu của công dân hợp lệ phải được kiểm đếm.
Đó
là tam quyền phân lập khi nó vận hành trong thực tế, chứ không chỉ nằm trong
sách giáo khoa.
III.
Trump từ nay không còn một quốc hội thuận tay
Từ
tháng 1/2027, nước Mỹ bước vào giai đoạn “divided government”: chính quyền bị
chia sẻ giữa Nhà Trắng của Trump và Quốc hội do phe Dân chủ kiểm soát.
Điều
đó không khiến Trump mất quyền lực. Ông vẫn là tổng thống, vẫn chỉ huy hành
pháp, vẫn có quyền phủ quyết luật và vẫn sở hữu những quyền hạn đáng kể về
thương mại và đối ngoại.
Nhưng
sân chơi đang thay đổi.
Hạ
viện có thể mở điều tra, triệu tập quan chức và yêu cầu cung cấp tài liệu. Thượng
viện có thể ngăn chặn nhiều đề cử quan trọng của tổng thống. Quốc hội có thể sử
dụng quyền ngân sách, quyền lập pháp và quyền giám sát để buộc Nhà Trắng phải
thương lượng. Reuters nhận định Quốc hội mới sẽ có khả năng điều tra chính quyền
Trump và buộc Nhà Trắng nhượng bộ trong những dự luật lớn.
Đối
với thương mại, cần tránh một ngộ nhận: Quốc hội Dân chủ không thể sáng hôm sau
tuyên bố xóa toàn bộ thuế quan của Trump.
Hiến
pháp Mỹ trao quyền điều tiết thương mại và đánh thuế cho Quốc hội, nhưng qua
nhiều thập niên Quốc hội đã ủy quyền một phần đáng kể quyền này cho tổng thống,
trong đó có Section 232 của Trade Expansion Act 1962 và Section 301 của Trade
Act 1974.
Muốn
thu hồi hoặc hạn chế những quyền ấy cần sửa luật; Trump có thể phủ quyết và phe
Dân chủ hiện không có đa số hai phần ba để dễ dàng vượt quyền phủ quyết.
Reuters đã cảnh báo ngay trước bầu cử rằng ngay cả một chiến thắng của Dân chủ
cũng không đồng nghĩa thuế quan của Trump lập tức biến mất.
Nhưng
từ nay, Trump sẽ khó sử dụng chính sách thương mại mà không gặp sự giám sát và
phản biện mạnh hơn từ Quốc hội.
Và
chính sự thay đổi ấy mới liên quan trực tiếp đến Việt Nam.
IV.
Hà nội có thể thở dễ hơn – nhưng chưa thể thở phào
Việt
Nam đang ở một thời điểm đặc biệt nhạy cảm trong quan hệ kinh tế với Hoa Kỳ.
Trong hơn một năm qua, Hà Nội và Washington liên tục thương lượng về một thỏa
thuận thương mại mới. Phía Việt Nam nhiều lần phát tín hiệu rất lạc quan. Tháng
9, trong cuộc phỏng vấn Bloomberg tại New York, Tô Lâm nói hai nước đã ở “rất gần”
một thỏa thuận và những vấn đề chính về cơ bản đã được giải quyết.
Đến
tháng 10, phía Việt Nam nói đã gửi những bình luận cuối cùng sang Washington và
về cơ bản các cuộc thương lượng đã gần hoàn tất. Nhưng Reuters ghi nhận một chi
tiết rất đáng chú ý: phía Mỹ thận trọng hơn hẳn phía Việt Nam.
Đây
chính là biểu hiện của một sự “lệch pha” giữa sự sốt ruột của Hà Nội và sự thận
trọng của Washington.
Lý
do không khó hiểu. Thặng dư thương mại của Việt Nam với Mỹ đã lên tới mức rất lớn.
Washington còn nghi ngờ Việt Nam có thể trở thành điểm trung chuyển hàng hóa
Trung Quốc nhằm tránh thuế Mỹ. Đồng thời, Mỹ đã mở ba cuộc điều tra liên quan tới
các thực hành thương mại của Việt Nam. Một hồ sơ đã dẫn tới mức thuế bổ sung
12,5%; các cuộc điều tra khác về dư thừa công suất công nghiệp và bảo hộ sở hữu
trí tuệ vẫn có nguy cơ tạo thêm biện pháp thương mại.
Riêng
ngày 29/5, USTR chính thức mở một cuộc điều tra Section 301 đối với Việt Nam về
bảo vệ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ, sau khi xếp Việt Nam vào diện
“Priority Foreign Country”.
Trong
bối cảnh ấy, một Quốc hội Dân chủ có thể tạo cho Việt Nam một khoảng thở chính
trị, nhưng không phải một tấm giấy miễn thuế.
Quốc
hội mới có thể đặt câu hỏi về tác động của thuế quan đối với chính người tiêu
dùng và doanh nghiệp Mỹ; điều tra quy trình miễn trừ thuế; gây sức ép đòi hành
pháp minh bạch hơn; và quan trọng nhất, mở lại cuộc tranh luận về giới hạn quyền
tổng thống trong việc sử dụng thuế quan như một công cụ đối ngoại.
Điều
đó có thể cải thiện môi trường thương lượng cho Hà Nội.
Nhưng
Việt Nam không nên hiểu rằng Dân chủ thắng thì Section 301 hay 232 tự nhiên biến
mất. Chính sách thương mại Mỹ không chỉ được quyết định bởi ý thức hệ đảng phái
mà còn bởi lợi ích công nghiệp, việc làm, an ninh chuỗi cung ứng, cạnh tranh với
Trung Quốc và thâm hụt thương mại.
Một
nghị sĩ Dân chủ có thể chống cách Trump áp thuế tùy tiện nhưng vẫn đòi Việt Nam
mở cửa thị trường, bảo vệ sở hữu trí tuệ, kiểm soát xuất xứ hàng hóa và không
cho Trung Quốc mượn Việt Nam làm cửa hậu vào thị trường Mỹ.
V.
Việt Nam nên mừng điều gì?
Nếu
chỉ nhìn bằng lợi ích thương mại trước mắt, Hà Nội có lý do để hài lòng. Một tổng
thống bị Quốc hội đối lập kiểm soát thường có ít không gian hơn để sử dụng quyền
lực kinh tế một cách đơn phương. Việt Nam có thêm đối tác để vận động tại
Capitol Hill và thêm khả năng đưa những lợi ích của doanh nghiệp, nhà nhập khẩu
và người tiêu dùng Mỹ vào cuộc tranh luận về thuế quan.
Nhưng
nếu nhìn xa hơn, Việt Nam nên mừng vì một lý do khác.
Ngày
3/11 cho thấy quyền lực có thể thay đổi mà không cần thay đổi chế độ bằng bạo lực;
chính sách có thể bị sửa mà không cần chờ người lãnh đạo qua đời; và người dân
có thể trừng phạt nhà cầm quyền bằng một lá phiếu thay vì bằng một cuộc nổi dậy.
Đó
mới là điều đáng suy ngẫm.
Năm
2024, hàng chục triệu người Mỹ lựa chọn Trump. Ngày 3/11/2026, nhiều người
trong số họ hoặc những cộng đồng từng nghiêng về ông đã lựa chọn dựng lên một
Quốc hội đối trọng với ông.
Họ
không cần chứng minh rằng mình hai năm trước hoàn toàn đúng. Họ chỉ cần có quyền
nói rằng: hai năm sau, chúng tôi nghĩ khác.
Một
nền chính trị trưởng thành không phải là nền chính trị không phạm sai lầm. Nó
là nền chính trị có cơ chế nhận ra sai lầm, sửa sai và thay người chịu trách
nhiệm mà không phải phá bỏ cả hệ thống.
Bởi
vậy, câu hỏi “Việt Nam có nên mừng trước kết quả bầu cử Quốc hội Mỹ?” cuối cùng
có lẽ cần được trả lời trên hai tầng.
Về
kinh tế, có thể mừng một nửa: áp lực thương mại đối với Việt Nam có khả năng được
đặt dưới sự kiểm soát chính trị lớn hơn, nhưng Section 301, Section 232, vấn đề
xuất xứ, thặng dư thương mại và nguy cơ hàng Trung Quốc chuyển tải qua Việt Nam
vẫn còn nguyên.
Còn
về chính trị, có một điều đáng để suy nghĩ nhiều hơn cả chuyện Trump hay Dân chủ:
Hai
năm trước người dân trao quyền. Hai năm sau, chính người dân ấy có thể lấy bớt
quyền trở lại.
Sức
mạnh của dân chủ không nằm ở chỗ người dân luôn luôn đúng. Nó nằm ở chỗ người
dân có quyền sửa cái sai của chính mình — trước khi cái sai ấy trở thành số phận
của cả một dân tộc.
ĐH.T.
INSTITUTE
OF DEVELOPMENT STUDIES (VIDS)
Director, Center for Information & International Cooperation
---
NGUỒN
THAM KHẢO:
•
Reuters — Democrats take US Congress in sweeping midterm repudiation of Trump —
bài tổng hợp quan trọng nhất: Dân chủ giành cả Hạ viện và Thượng viện, phân
tích nguyên nhân và ý nghĩa đối với Trump. Reuters
•
Reuters — Top takeaways from the US midterm elections — rất hợp cho phần chính
luận: những bài học lớn từ cuộc bỏ phiếu và sự chuyển dịch của cử tri. Reuters
•
Reuters — Market analysts react to Democratic sweep in US midterms — hữu ích
cho phần tác động kinh tế, thị trường và tình trạng divided government trong
hai năm cuối nhiệm kỳ của Trump. Reuters
•
AP — Democrats win the US House and Senate as voters deliver a strong rebuke to
Trump and Republicans — AP xác nhận chiến thắng ở cả hai viện và đặc biệt nhấn
mạnh bất mãn của cử tri về giá cả, chiến tranh Iran và tham nhũng.
•
AP — Takeaways: Voters punish Trump, and GOP suffers historic losses — rất đáng
đọc để khai triển luận điểm của Tiến sĩ về lá phiếu như công cụ sửa sai sau hai
năm. AP News
•
AP — 2026 Midterm Election Results: Senate, House and Governor Races — trang kết
quả trực tiếp, có thể dùng kiểm tra từng bang, từng ghế Hạ viện, Thượng viện và
thống đốc.
• https://www.youtube.com/live/6QL2i_1g5QM?is=9PQjO9RhHSgDQB0k
(Vì sao Việt Nam ‘thắng lớn’ sau cuộc bầu cử Mỹ 2026?)
Tác giả gửi BVN