Bốn Phương

Wednesday, 2 September 2026

TẠI SAO ẤN ĐỘ VẪN SẼ PHỤ THUỘC VÀO MỸ TRONG THỜI GIAN NÀY? (C. Raja Mohan / Foreign Affairs)

Tại sao Ấn Độ vẫn sẽ phụ thuộc vào Mỹ trong thời gian này?

Viên Đăng Huy, biên dịch - Nghiên Cứu Quốc Tế

03/09/2026

https://nghiencuuquocte.org/2026/09/03/tai-sao-an-do-van-se-phu-thuoc-vao-my-trong-thoi-gian-nay/

Trong nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Donald Trump đã đặt quan hệ Mỹ – Ấn trước một phép thử nghiêm trọng. Ông áp thuế lên hàng hóa Ấn Độ, đe dọa áp dụng các biện pháp trừng phạt thứ cấp, xích lại gần Pakistan một cách đáng kể, đồng thời nhiệt tình thúc đẩy quan hệ với Trung Quốc — quốc gia mà Ấn Độ coi là mối đe dọa quân sự lâu dài lớn nhất. Tuy nhiên, những căng thẳng này không dẫn tới sự đổ vỡ quan hệ như một số nhà quan sát từng dự đoán, cũng không buộc Ấn Độ phải định hướng lại nền tảng chính sách đối ngoại của mình. Thay vào đó, New Delhi đã áp dụng một chiến lược có thể gọi là “Mỹ cộng”: tìm cách duy trì quan hệ đối tác với Mỹ, đồng thời mở rộng quan hệ với các cường quốc khác, đặc biệt là các đồng minh của Washington.

Thủ tướng Narendra Modi đã phản ứng trước những động thái khiêu khích của Trump bằng một sự kiềm chế khác thường, đồng thời chống lại những sức ép trong nước đòi xa rời Washington. Với Mỹ, Ấn Độ tiếp tục đàm phán thương mại, tăng cường hợp tác quốc phòng và mở rộng quan hệ về công nghệ cũng như thương mại. New Delhi vẫn duy trì Nhóm Bộ Tứ (Quad) — cơ chế an ninh khu vực gồm Ấn Độ, Australia, Nhật Bản và Mỹ — đồng thời xích lại gần hơn với các đồng minh của Washington, duy trì quan hệ với Nga và tìm cách hạ nhiệt căng thẳng với Trung Quốc. Những nỗ lực này không phải là dấu hiệu cho thấy Ấn Độ đang tách khỏi Mỹ hay chuyển hẳn sang một chiến lược đa liên kết. New Delhi đang cố gắng giảm mức độ dễ bị tổn thương trước tính bất ổn trong chính sách của Mỹ, nhưng vẫn thừa nhận rằng Washington là đối tác quan trọng nhất của mình. Xét cho cùng, nếu cần một cường quốc làm chỗ dựa chiến lược, Ấn Độ hiện không có lựa chọn nào tốt hơn. Trung Quốc và Nga sẽ không bao giờ mua hàng hóa và dịch vụ của Ấn Độ ở quy mô tương đương Mỹ, còn Nga cũng không đủ khả năng giúp Ấn Độ cân bằng sức mạnh với Trung Quốc. Chính những thực tế đó đã giúp bảo vệ quan hệ Mỹ – Ấn cho đến nay. Tuy nhiên, nếu Trump tiếp tục gia tăng sức ép, dư luận trong nước có thể buộc Modi phải từ bỏ cách tiếp cận kiềm chế hiện nay.

NGÀY CÀNG XA CÁCH

Cho đến năm 2024, Modi và Đảng Bharatiya Janata (BJP) cầm quyền tỏ ra rất hào hứng trước viễn cảnh Trump trở lại Nhà Trắng. Modi từng thiết lập một mối quan hệ cá nhân nồng ấm khác thường với Trump trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông. Trong các năm 2019 và 2020, hai nhà lãnh đạo cùng chủ trì những sự kiện quy mô lớn tại Houston và Ahmedabad, mở rộng hợp tác quốc phòng và phát triển một cách tiếp cận tương đối đồng thuận về an ninh châu Á. Những ngày đầu nhiệm kỳ thứ hai của Trump dường như cho thấy mối quan hệ cá nhân thân thiện đó sẽ tiếp tục. Tại cuộc gặp ở Nhà Trắng vào tháng 2/2025, hai bên công bố một chương trình nghị sự đầy tham vọng về thương mại, quốc phòng, năng lượng và công nghệ. Để thể hiện thiện chí, Modi nhượng bộ Trump bằng cách cắt giảm một số mức thuế của Ấn Độ đối với hàng hóa Mỹ và tiếp nhận một máy bay chở những người nhập cư bị Mỹ trục xuất.

Tuy nhiên, mối quan hệ nhanh chóng trở nên lạnh nhạt. Tháng 5/2025, Trump tự nhận công lao trong việc chấm dứt một cuộc xung đột quân sự ngắn giữa Ấn Độ và Pakistan. Trong khi Islamabad ca ngợi sự can thiệp của ông, New Delhi từ chối thừa nhận Trump đã đóng bất kỳ vai trò trung gian nào, kiên định với lập trường lâu nay rằng các tranh chấp với Pakistan là vấn đề song phương và không cần sự hòa giải từ bên ngoài. Sau đó, Trump lại thể hiện sự thiện cảm đối với Tổng tư lệnh quân đội Pakistan Syed Asim Munir, đồng thời nâng vị thế của Pakistan trong các ưu tiên ngoại giao của Nhà Trắng bằng cách sử dụng Islamabad làm trung gian trong các cuộc đàm phán với Iran và ủng hộ một thỏa thuận an ninh ba bên giữa Pakistan, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ.

Trump cũng trở nên gần gũi hơn với Trung Quốc, một đối thủ chiến lược khác của Ấn Độ. Trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông từng tìm cách xây dựng các quan hệ đối tác mạnh hơn với Australia, Ấn Độ, Indonesia và Nhật Bản nhằm hình thành một kiến trúc khu vực mới ở châu Á để kiềm chế Trung Quốc. Nhưng sang nhiệm kỳ thứ hai, Trump lại dành nhiều thời gian vun đắp quan hệ với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, thậm chí từng đề cập sơ bộ tới khả năng thiết lập một cơ chế “G-2”, theo đó Mỹ và Trung Quốc sẽ thường xuyên gặp gỡ để giải quyết các vấn đề toàn cầu. Ông cũng không tổ chức hội nghị thượng đỉnh thường niên của Quad, làm dấy lên hoài nghi về việc liệu Mỹ còn cam kết với cơ chế an ninh này và với mục tiêu ngăn Trung Quốc chi phối châu Á hay không. Căng thẳng thương mại càng làm quan hệ Mỹ – Ấn xấu đi. Khi Trump áp mức thuế cao đối với Ấn Độ vì chính sách bảo hộ và vì nước này mua dầu của Nga, nhiều người Ấn Độ cảm thấy đất nước họ bị nhắm tới một cách bất công. Washington đã tự dành cho mình và một số quốc gia châu Âu các ngoại lệ để tiếp tục mua dầu của Nga, trong khi chính quyền Biden trước đó thậm chí còn khuyến khích Ấn Độ nhập dầu Nga theo cơ chế giá trần như một phần của nỗ lực ổn định thị trường dầu mỏ toàn cầu. Đến cuối năm 2025, Ấn Độ phải đối mặt với một số mức thuế cao nhất trong số các đối tác thương mại của Mỹ.

Chính vì vậy, dư luận Ấn Độ bắt đầu quay lưng với Trump từ năm 2025. Lãnh đạo phe đối lập Rahul Gandhi cáo buộc Modi đầu hàng trước sức ép của Mỹ. Những người vốn hoài nghi Washington từ lâu cho rằng Mỹ một lần nữa chứng minh mình là một đối tác không đáng tin cậy. Những người chỉ trích Modi vận động nông dân phản đối hiệp định thương mại Mỹ – Ấn bằng cách mô tả việc mở cửa thận trọng thị trường nông nghiệp Ấn Độ cho hàng hóa Mỹ là một sự nhượng bộ quá mức. Một số lực lượng chính trị thậm chí cho rằng Ấn Độ sẽ có lợi hơn nếu xây dựng quan hệ chặt chẽ hơn với Trung Quốc và Nga. Tuy nhiên, Modi phần lớn phớt lờ những lời kêu gọi đó và tránh đối đầu trực diện với Trump. Năm ngoái, Ấn Độ hoàn tất một khuôn khổ hợp tác quốc phòng mới kéo dài mười năm với Mỹ nhằm làm sâu sắc hơn hợp tác an ninh song phương và khu vực. Khi hội nghị thượng đỉnh thường niên của lãnh đạo Quad không thể diễn ra trong năm 2025 do Trump từ chối tham dự, New Delhi tìm cách duy trì cơ chế này bằng việc tổ chức một cuộc họp cấp ngoại trưởng thay thế. Modi cũng tiếp tục theo đuổi các cuộc đàm phán thương mại khó khăn và đầu tư đáng kể vốn chính trị để vượt qua sự kháng cự của bộ máy thương mại vốn mang nặng tư tưởng bảo hộ ở Ấn Độ. Về phần mình, Mỹ cũng có một số động thái khiêm tốn nhằm hàn gắn quan hệ. Chẳng hạn, vào tháng 8, đại sứ Mỹ tại New Delhi gọi khu vực Kashmir tranh chấp là “một phần quan trọng của Ấn Độ”, qua đó phát tín hiệu rằng Washington vẫn nhạy cảm với lập trường của New Delhi về vấn đề này.

VẠN SỰ KHỞI ĐẦU NAN

Sự kiềm chế của Modi phần lớn bắt nguồn từ thực tế rằng Ấn Độ đã mất nhiều năm mới xây dựng được một mối quan hệ vững chắc với Mỹ. Trong nhiều thập kỷ sau khi giành độc lập, sự nghi kỵ đối với Washington đã ăn sâu trong giới chính trị, bộ máy quốc phòng, giới quan liêu và cộng đồng khoa học Ấn Độ. Tâm lý đó càng được củng cố bởi liên minh giữa Mỹ và Pakistan, việc Washington bắt tay với Trung Quốc trong Chiến tranh Lạnh, khuynh hướng xã hội chủ nghĩa của Ấn Độ trong những thập kỷ sau năm 1947 và quan hệ gần gũi của New Delhi với Liên Xô. Sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh mở ra cơ hội hàn gắn quan hệ Mỹ – Ấn, nhưng tiến trình diễn ra chậm chạp. Hiệp định hạt nhân dân sự năm 2005 giữa Thủ tướng Manmohan Singh và Tổng thống George W. Bush là bước đột phá mang tính quyết định, chấm dứt tình trạng cô lập hạt nhân của Ấn Độ và mở đường cho một quan hệ đối tác chiến lược rộng hơn. Tuy nhiên, hiệp định cũng vấp phải sự phản đối quyết liệt từ BJP theo chủ nghĩa dân tộc Hindu, phe tả cộng sản và những bộ phận quan trọng trong chính Đảng Quốc đại của Singh.

Khi Modi trở thành thủ tướng năm 2014, ông quyết tâm củng cố quan hệ với Washington. Ông xây dựng quan hệ làm việc hiệu quả với ba đời tổng thống Mỹ liên tiếp: Barack Obama, Donald Trump và Joe Biden. Modi thúc giục giới chức, lực lượng vũ trang và cộng đồng khoa học Ấn Độ tăng cường hợp tác với các đối tác Mỹ. Chính phủ của ông ký những thỏa thuận quốc phòng nền tảng bị trì hoãn từ lâu, mở rộng hợp tác tình báo và quân sự, hồi sinh Quad và thúc đẩy quan hệ sâu sắc hơn với Mỹ trong các lĩnh vực công nghệ trọng yếu và mới nổi. Vị thế chính trị áp đảo của Modi trong nước cũng giúp ông kiềm chế những phản ứng tiêu cực trước quan hệ ngày càng gần gũi với Washington. Đến thời điểm Trump trở lại Nhà Trắng, hợp tác Mỹ – Ấn đã được củng cố bởi những mối liên hệ ngày càng sâu rộng giữa các doanh nghiệp, trường đại học và cộng đồng người Ấn tại Mỹ. Trong bài phát biểu trước Quốc hội Mỹ năm 2016, Modi tuyên bố rằng Ấn Độ đã vượt qua “sự do dự mang tính lịch sử” trong quan hệ với Mỹ. Ngày nay, quan hệ Mỹ – Ấn đã đạt được mức độ bền vững mà cả sự thất thường của Trump lẫn truyền thống bài Mỹ lâu đời ở Ấn Độ đều khó có thể dễ dàng xóa bỏ. Tham vọng kinh tế, kế hoạch quân sự và khát vọng công nghệ của Ấn Độ giờ đây đều gắn với Mỹ ở một mức độ đáng kể.

ĐA DẠNG HÓA, NHƯNG KHÔNG RỜI XA MỸ

Dĩ nhiên, kể từ khi lên nắm quyền, Modi cũng tăng cường quan hệ với nhiều cường quốc khác. Năm 2023, Nga trở thành nhà cung cấp dầu lớn nhất của Ấn Độ. Và mặc dù tỷ trọng của Nga trong nhập khẩu vũ khí của Ấn Độ đã giảm trong hai thập kỷ qua, Moscow vẫn là một nhà cung cấp quan trọng cho quân đội nước này. Những nỗ lực đa dạng hóa ngoại giao của Modi cũng mở rộng tới Trung Quốc. Khi mới nhậm chức, ông từng hy vọng có thể cải thiện quan hệ với Bắc Kinh, nhưng một loạt khủng hoảng quân sự vào các năm 2014, 2017 và 2020 đã làm gián đoạn kế hoạch đó. Hiện nay, New Delhi rất muốn hạ nhiệt căng thẳng với Bắc Kinh, nhằm giảm nguy cơ xung đột, tìm kiếm một thỏa thuận biên giới và phòng ngừa khả năng quan hệ Mỹ – Trung cải thiện đáng kể. Kể từ năm 2024, Ấn Độ đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho chuyên gia Trung Quốc xin thị thực, nối lại các chuyến bay thẳng giữa hai nước và dỡ bỏ một số hạn chế đối với đầu tư Trung Quốc. Tháng 9 tới, Tập Cận Bình dự kiến có chuyến thăm đầu tiên tới Ấn Độ kể từ năm 2019.

Nhiều nhà phân tích gọi những động thái hướng tới Bắc Kinh và Moscow này là một chiến lược “đa liên kết”, tức cân bằng quan hệ với nhiều đối tác mà không cam kết đi theo bất kỳ một khối hay quốc gia nào. Tuy nhiên, cách mô tả đó chưa hoàn toàn chính xác. Một khái niệm phù hợp hơn là “Mỹ cộng”. Ấn Độ vốn từ lâu đã có xu hướng phòng ngừa rủi ro bằng cách duy trì nhiều quan hệ song song, nhưng hiện nước này đã đặt khá nhiều kỳ vọng vào Mỹ. Khi đa dạng hóa các mối quan hệ, New Delhi chủ yếu hướng tới các đồng minh và đối tác của Mỹ như Australia, Canada, Nhật Bản, Anh và các nước châu Âu. Chiến lược tăng trưởng của Ấn Độ gắn với những đối tác này sâu sắc hơn bao giờ hết.

Ấn Độ hiểu rằng cả Trung Quốc lẫn Nga đều không thể thay thế Mỹ với tư cách đối tác kinh tế có giá trị tương đương. Mỹ là thị trường lớn nhất của Ấn Độ đối với hàng hóa và dịch vụ, đồng thời là nguồn cung vốn và công nghệ quan trọng. Tổng kim ngạch thương mại hàng hóa và dịch vụ Mỹ – Ấn đạt khoảng 240 tỷ USD trong năm 2025, với cán cân nghiêng về phía Ấn Độ. Trung Quốc cũng là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Ấn Độ, nhưng quan hệ này mất cân đối nghiêm trọng: năm 2025, thâm hụt thương mại hàng hóa của Ấn Độ với Trung Quốc vượt 110 tỷ USD. Bắc Kinh là nguồn cung quan trọng về hàng chế tạo, nhưng không thể đem lại cho Ấn Độ một thị trường có quy mô tương đương Mỹ, cũng không thể cung cấp khả năng tiếp cận một phổ công nghệ tiên tiến rộng như Washington. Tương tự, Nga nhập khẩu rất ít hàng hóa Ấn Độ và hiện cũng không phải là nguồn cung đáng kể các công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo.

Ngoại giao thương mại gần đây của Ấn Độ phản ánh rõ chiến lược “Mỹ cộng” này. Sau khi từ chối tham gia Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) năm 2019 — một khuôn khổ mà New Delhi lo ngại Trung Quốc sẽ có ảnh hưởng áp đảo — Ấn Độ đã ký các hiệp định thương mại tự do với New Zealand, Anh và Liên minh châu Âu, mở rộng hợp tác kinh tế với Australia và nối lại đàm phán thương mại với Canada. Mỹ và Ấn Độ cũng hoàn tất một thỏa thuận thương mại quan trọng vào tháng 2, thỏa thuận đầu tiên thuộc loại này giữa hai nước, với mục tiêu nâng kim ngạch thương mại song phương lên 500 tỷ USD vào năm 2030. Tuy nhiên, Trump vẫn chưa chính thức phê chuẩn thỏa thuận và tiếp tục tìm kiếm những biện pháp mới để áp thuế lên hàng hóa Ấn Độ.

Ấn Độ cũng dựa vào Mỹ và các đồng minh của Washington về an ninh. Căng thẳng dọc biên giới tranh chấp Trung – Ấn đã giảm sau những cuộc đụng độ chết người năm 2020, nhưng Trung Quốc vẫn là đối thủ chiến lược dài hạn lớn nhất của Ấn Độ. Cán cân quân sự thông thường dọc biên giới ngày càng nghiêng về phía Bắc Kinh. Trung Quốc chi tiêu quốc phòng gấp khoảng bốn lần Ấn Độ, đã xây dựng một hiện diện quân sự lớn ở Tây Tạng phía bên kia dãy Himalaya, tiếp tục mở rộng hoạt động hải quân tại Ấn Độ Dương và ngày càng tăng cường hợp tác quốc phòng với Pakistan. Washington mang lại cho New Delhi khả năng tiếp cận tình báo, công nghệ quân sự tiên tiến, các cuộc tập trận chung và một mạng lưới quan hệ đối tác an ninh rộng hơn. Quad tiếp tục có tiềm năng trở thành một cơ chế hàng hải khu vực giúp hạn chế khả năng Trung Quốc thống trị các vùng biển châu Á. Ấn Độ cũng mở rộng hợp tác với các đồng minh của Mỹ về sản xuất quốc phòng, công nghệ, chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu và an ninh hàng hải.

Ngay cả nếu muốn, Ấn Độ cũng không thể quay sang Trung Quốc hoặc Nga để đáp ứng những nhu cầu đó. New Delhi vẫn phụ thuộc vào Moscow đối với một số loại vũ khí và linh kiện thay thế, nhưng khả năng Nga giúp kiềm chế Trung Quốc đã suy giảm mạnh. Kể từ khi phát động cuộc xâm lược toàn diện Ukraine năm 2022, Nga trở nên quá phụ thuộc vào Trung Quốc để có thể đóng vai trò cân bằng Bắc Kinh một cách thực chất. BRICS và Tổ chức Hợp tác Thượng Hải — hai cơ chế mà Trung Quốc có ảnh hưởng lớn và Nga hậu thuẫn — cũng không thể cung cấp một đối trọng chiến lược tương tự. Ấn Độ hiểu rằng Washington có những lý do kinh tế và chính trị riêng để ổn định quan hệ với Bắc Kinh, nhưng New Delhi cũng tin rằng sự cạnh tranh mang tính cấu trúc giữa Mỹ và Trung Quốc — về công nghệ, sức mạnh hàng hải, liên minh và trật tự khu vực — sẽ không biến mất. Vì thế, ngay cả khi Trump tạm thời mềm mỏng hơn với Bắc Kinh, nền tảng cấu trúc cho hợp tác Mỹ – Ấn nhiều khả năng vẫn tồn tại.

GIỚI HẠN CUỐI CÙNG CỦA SỰ KIỀM CHẾ

Cho đến nay, Modi đã cố gắng hạn chế thiệt hại mà chính sách của Trump gây ra cho quan hệ song phương. Nhưng khả năng làm điều đó của ông cũng có giới hạn. Một bộ phận ngày càng lớn trong giới chính trị Ấn Độ muốn thấy New Delhi cứng rắn hơn với Washington, ngay cả khi điều đó có thể gây tổn hại cho chính Ấn Độ. Mối đe dọa trực tiếp nhất đối với quan hệ Mỹ – Ấn hiện nay là một dự luật được đề xuất tại Mỹ, cho phép áp thuế lên tới 100% đối với những quốc gia mua năng lượng của Nga. Nếu dự luật trở thành luật và Trump không miễn trừ cho Ấn Độ, nó sẽ gây thiệt hại đáng kể cho nền kinh tế nước này và củng cố cảm giác trong xã hội Ấn Độ rằng Mỹ không còn là một đối tác tự nhiên. Nếu Washington nhắm riêng vào Ấn Độ trong khi vẫn dành ngoại lệ cho các nước khác, tâm lý bài Mỹ vốn lâu nay chỉ âm ỉ có thể bùng phát trở lại.

Cho đến gần đây, vị thế chính trị áp đảo trong nước của Modi đã giúp ông bảo vệ chính sách đối với Mỹ khỏi những chỉ trích nội bộ. Tuy nhiên, các cuộc biểu tình gần đây của giới trẻ, khởi phát từ vụ rò rỉ đề thi, đã làm suy giảm phần nào hình ảnh bất khả xâm phạm của ông. Nếu quyền lực trong nước của Modi tiếp tục bị xói mòn, ông có thể phải đối mặt với sức ép lớn hơn từ cả cánh hữu lẫn cánh tả trước điều mà họ coi là thái độ quá nhún nhường với Trump, và cuối cùng có thể nhận thấy rằng việc công khai thách thức Washington mang lại lợi ích chính trị.

Tâm lý bài Mỹ gia tăng chưa chắc dẫn tới một sự đổ vỡ chính thức trong quan hệ song phương, nhưng có thể làm chậm hợp tác quốc phòng và công nghệ, đồng thời thúc đẩy New Delhi tăng cường chiến lược phòng ngừa bằng cách đa dạng hóa quan hệ. Trong kịch bản xấu nhất, Modi có thể chịu sức ép phải nhượng bộ Trung Quốc để ổn định biên giới và thu hút thêm đầu tư, công nghệ từ Bắc Kinh. New Delhi cũng có thể giảm động lực mua vũ khí Mỹ. Đồng thời, Ấn Độ có thể không còn đóng vai trò kiềm chế trong BRICS và Tổ chức Hợp tác Thượng Hải — chẳng hạn bằng cách ngừng làm loãng những nỗ lực nhằm thách thức vai trò thống trị toàn cầu của đồng USD.

Tuy nhiên, Ấn Độ vẫn chưa đi đến điểm đó. Những người chỉ trích cách Modi quản lý thận trọng quan hệ với Washington vẫn chưa đưa ra được một chiến lược thay thế thuyết phục về cách New Delhi nên xử lý khoảng cách quyền lực ngày càng lớn với Trung Quốc. Kêu gọi cải thiện quan hệ với Bắc Kinh là điều dễ dàng, nhưng những điều kiện mà Trung Quốc có thể đặt ra cho một nền hòa bình lâu dài với Ấn Độ — bao gồm một thỏa thuận lãnh thổ có lợi cho Bắc Kinh và việc New Delhi cắt giảm quan hệ an ninh với Mỹ — sẽ là cái giá quá lớn. Trung Quốc cũng chưa từng cho thấy họ sẵn sàng giúp một quốc gia khác vươn lên về kinh tế và công nghệ theo cách có thể đe dọa vị thế của chính mình. Nói một cách đơn giản, con đường hướng tới tăng trưởng kinh tế và hiện đại hóa công nghệ của Ấn Độ sẽ khó khăn hơn rất nhiều nếu thiếu Mỹ. Vì vậy, tăng cường quan hệ với các đồng minh của Washington và tiếp tục hợp tác với Trump, ít nhất trong thời điểm hiện tại, vẫn là lựa chọn chiến lược tốt nhất của Ấn Độ.

----------------------------

C. Raja Mohan là Giáo sư Danh dự tại Viện Nghiên cứu Châu Mỹ Motwani-Jadeja thuộc Đại học Toàn cầu Jindal.

Nguồn: C. Raja Mohan, “India Is Sticking With America—for Now”, Foreign Affairs, 27/08/2026

THẾ GIỚI HÔM NAY : 02/09/2026 (The Economist)

THẾ GIỚI HÔM NAY : 02/09/2026

The Economist

Nguyễn Thị Kim Phụng, biên dịch

02/09/2026

https://nghiencuuquocte.org/2026/09/02/the-gioi-hom-nay-02-09-2026/

Iran phớt lờ cảnh báo của Donald Trump rằng Mỹ sẽ đáp trả ở “mức độ khốc liệt và cao hơn nhiều” bằng cách tiếp tục tấn công hai căn cứ của Mỹ ở Jordan. Mojtaba Khamenei, lãnh tụ tối cao của Iran, tuyên bố rằng lực lượng vũ trang của họ đã chuẩn bị sẵn những “bài học khó quên” cho Mỹ. Hai bên bắt đầu tấn công lẫn nhau vào Chủ nhật sau một tháng tạm ngừng. Căng thẳng bùng phát đã khiến giá dầu tăng vọt.

Việc nối lại xung đột cũng góp phần đẩy lợi suất trái phiếu kỳ hạn 30 năm của Mỹ lên mức 5.28%, cao hơn một chút so với tuần trước, khi Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent tuyên bố mua lại trái phiếu. Lợi suất trái phiếu kỳ hạn 10 năm của Nhật Bản chạm mức 3%, mức cao nhất trong 30 năm qua. Bài phát biểu mang tính cứng rắn của Kevin Warsh, Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang, cũng làm tăng kỳ vọng về việc tăng lãi suất, thúc đẩy các nhà đầu tư tìm kiếm mức lợi suất cao hơn.

Các bộ trưởng tài chính của các nước G20 không đưa ra tuyên bố chung khi kết thúc cuộc họp kéo dài hai ngày tại North Carolina. Bessent cho biết 19 đại biểu tham dự đã đồng ý với một thông cáo lên án các quốc gia có “thặng dư ngoại thương quá mức và kéo dài” cùng với việc “quá phụ thuộc vào xuất khẩu để tăng trưởng.” Trung Quốc – quốc gia có thặng dư thương mại đạt mức kỷ lục 1.2 nghìn tỷ USD vào năm 2025 – đã lên tiếng phản đối.

Cựu thủ tướng Anh Keir Starmer tuyên bố nghỉ hưu và rời khỏi vị trí nghị sĩ. Quyết định của ông theo đó sẽ kích hoạt một cuộc bầu cử phụ tại khu vực bầu cử Holborn và St Pancras ở London. Trong khi đó, Andy Burnham, người thay thế Sir Keir làm lãnh đạo nước Anh, đã có bài phát biểu đầu tiên trước Quốc hội trên cương vị thủ tướng. Ông cho rằng đất nước đã có một loạt các bước đi sai lầm dẫn đến đỉnh điểm là Brexit, điều mà ông cho là nguyên nhân dẫn đến tốc độ tăng trưởng kinh tế thấp của nước Anh.

Đức cáo buộc Nga đứng sau vụ tấn công bất thành vào tháng trước nhắm vào sân bay Leipzig-Halle, một trung tâm hậu cần của NATO và Ukraine. Các nhà chức trách đã phát hiện một máy bay không người lái chứa đầy chất nổ nhưng không phát nổ. Đức tuyên bố sẽ đóng cửa một lãnh sự quán Nga, cùng với một số biện pháp khác. Trong một diễn biến khác, Volodymyr Zelensky cảnh báo các hãng hàng không rằng cuộc chiến máy bay không người lái đã leo thang đến mức không phận của Nga “đang trở nên hoàn toàn không an toàn.”

Apple tiết lộ rằng John Ternus, người vừa tiếp quản vị trí giám đốc điều hành của công ty vào hôm qua, sẽ nhận được gói lương thưởng trị giá khoảng 58 triệu USD trong năm tài chính 2027. Tim Cook, giám đốc điều hành vừa mãn nhiệm, sẽ đảm nhận vị trí “chủ tịch điều hành” với khoản thù lao hấp dẫn 47 triệu USD. Apple cho biết Cook sẽ hợp tác “với các nhà hoạch định chính sách trên toàn thế giới” trong vai trò mới của mình.

Mùa hè năm nay là mùa hè nóng nhất từ trước đến nay tại Anh, một kỷ lục có khả năng xảy ra cao gấp 130 lần do biến đổi khí hậu, theo cơ quan khí tượng của nước này. Tháng 6, tháng 7, và tháng 8 ghi nhận mức nhiệt độ trung bình là 16.5°C. Các số liệu do Cơ quan An ninh Y tế Vương quốc Anh công bố vào tháng 7 cho thấy số ca tử vong liên quan đến nắng nóng ở Anh trong tháng 5 và tháng 6 cao gấp đôi so với năm ngoái.

Con số trong ngày: 23%, là mức tăng trưởng GDP của khu vực đô thị Miami từ năm 2020 đến năm 2024, so với mức 13% của toàn nước Mỹ.

Đính chính: Trong phần “Cánh cửa của Israel tại Mỹ Latinh” xuất bản hôm qua, chúng tôi đã viết rằng Israel “từ chối viện trợ cho những người dân Gaza đang chết đói.” Khẳng định này là sai. Gaza đã không còn trong tình trạng nạn đói, dù thiếu ăn vẫn là một vấn đề nghiêm trọng. Các dòng viện trợ đổ về khu vực này, đặc biệt là thực phẩm, đã được cải thiện so với năm ngoái. Chúng tôi xin lỗi.

TIÊU ĐIỂM

Nền kinh tế Mỹ tiếp tục vận hành mạnh mẽ

Kevin Warsh vừa trình bày một quan điểm cứng rắn tại Jackson Hole vào thứ Sáu tuần trước. Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang lập luận rằng nền kinh tế Mỹ đã mạnh lên. Đầu tư kinh doanh đang gia tăng, thị trường tín dụng ít có dấu hiệu thắt chặt, và thị trường lao động vẫn duy trì được trạng thái toàn dụng nhân công. Ông nêu rõ rằng mối bận tâm lớn hơn hiện nay chính là lạm phát.

Tuần này sẽ là phép thử cho nhận định đó. Hôm nay, Fed sẽ công bố bản mới nhất của Beige Book (Sách Be), một báo cáo khảo sát về các điều kiện kinh tế. Ấn bản trước đó, xuất bản vào tháng 7, cho thấy chi tiêu đã tăng lên ở hầu hết mọi miền đất nước; lần này, sự chú ý sẽ tập trung vào việc người dân Mỹ đang đối phó thế nào với giá năng lượng cao hơn. Và đến thứ Sáu tuần này, Mỹ sẽ công bố báo cáo việc làm tháng 8. Các nhà kinh tế dự đoán số việc làm trong bảng lương sẽ tăng thêm 56,000 và tỷ lệ thất nghiệp được giữ ở mức 4.1%. Nếu các dữ liệu cho thấy các hoạt động kinh tế vẫn đang diễn ra mạnh mẽ và thị trường lao động gần đạt mức toàn dụng, chúng sẽ củng cố thông điệp của Warsh: lạm phát vẫn là vấn đề lớn hơn đối với Fed, đồng nghĩa với việc động thái tiếp theo của ngân hàng này có thể sẽ là tăng lãi suất.

Những ngọn nến vẫn thắp sáng ở Hong Kong

Joshua Wong (Hoàng Chi Phong), một nhà hoạt động dân chủ nổi bật của Hong Kong, lẽ ra sẽ được ra tù vào năm sau. Tuy nhiên, hôm nay, anh lại phải ra hầu tòa tại Tòa án Tối cao Hong Kong, nơi anh nhận tội thông đồng với các thế lực nước ngoài. Tương tự như những tội danh khiến Wong bị kết án vào năm 2024, các cáo buộc này được dàn dựng sau làn sóng biểu tình ở Hong Kong trong giai đoạn 2019-2020. Chính phủ Trung Quốc đã ban hành luật an ninh quốc gia tại thành phố này vào năm 2020, và kể từ đó, các nhà chức trách đã sử dụng nó để dập tắt những tiếng nói bất đồng.

Tuy nhiên, khát vọng tự do không dễ gì bị dập tắt. Vào ngày 21/08, hai nhà hoạt động Châu Hằng Đồng và Lý Trác Nhân đã bị kết tội xúi giục lật đổ sau khi tổ chức các buổi thắp nến tưởng niệm Thảm sát Thiên An Môn năm 1989, cùng với nhiều hoạt động khác. Cả hai đã ngồi tù kể từ năm 2021. Dù vậy, Châu vẫn không chịu khuất phục và đã nói với tòa án một tuần sau đó rằng cô “thà làm tội phạm còn hơn là kẻ phản bội lương tâm của chính mình.”

Chuyến đi lịch sử qua Eo biển Manche

Hôm nay, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron sẽ đến London trong một chuyến thăm kéo dài hai ngày. Cùng với Vua Charles III, ông sẽ khánh thành một cuộc triển lãm trưng bày Thảm Bayeux tại Bảo tàng Anh. Đây là lần đầu tiên bức thảm thêu khắc họa cuộc chinh phục của người Norman năm 1066 này rời khỏi nước Pháp. Macron đã giúp xoa dịu những e ngại từ các chuyên gia bảo tồn của Pháp về việc vận chuyển bức thảm mỏng manh này nhằm đảm bảo việc cho mượn có thể diễn ra suôn sẻ.

Tổng thống Pháp cũng sẽ trở thành nhà lãnh đạo Liên minh Châu Âu đầu tiên gặp mặt tân Thủ tướng Anh Andy Burnham tại số 10 phố Downing. Hai bên sẽ hội đàm về an ninh châu Âu, răn đe hạt nhân, và “liên minh những người sẵn sàng” hỗ trợ Ukraine mà hai nước đang đồng chủ trì. Nhiều khả năng họ sẽ tìm thấy tiếng nói chung trong những vấn đề này. Sau khi Burnham dành lời khen ngợi cho Pháp về việc tuần tra các bãi biển phía bắc nước này, họ thậm chí có thể đạt được bước tiến trong các nỗ lực nhằm ngăn chặn những chiếc thuyền nhỏ chở người di cư bất hợp pháp qua Eo biển Manche.

Sự hào nhoáng và hỗn loạn của Aston Martin

Aston Martin từng phải gánh chịu những nỗi cay đắng tồi tệ hơn nhiều. Hãng xe thể thao Anh đã trải qua bảy lần phá sản trong lịch sử 113 năm của mình. Vì vậy, khả năng họ trượt khỏi rổ chỉ số FTSE 250 dành cho các công ty quy mô vừa vào hôm nay chỉ giống như một vết xước, chứ không phải một tai nạn tàn khốc, đối với danh tiếng của họ. Danh tiếng của thương hiệu về sự hào nhoáng và tốc độ vẫn còn đó; những chiếc xe của họ vẫn rất bắt mắt, ngoại trừ một mẫu SUV ra mắt vào năm 2019.

Dù vậy, tốc độ sụt giảm định giá của Aston Martin kể từ khi lên sàn vào năm 2018 vẫn là một điều đáng chú ý. Hãng đã chật vật tìm cách bán đủ số lượng những cỗ máy lắp ráp thủ công của mình, dẫn đến nhiều năm thua lỗ, cắt giảm việc làm, và phải tái thiết lập các chiến lược. Chiến lược mới nhất liên quan đến việc bán các phiên bản đắt tiền hơn của những mẫu xe hiện tại. Tuy nhiên, các điều khoản của khoản tín dụng mới trị giá 550 triệu bảng Anh (735 triệu USD) nhằm giúp công ty duy trì hoạt động đã khiến các chủ nợ hiện tại tức giận, và họ đang đe dọa sẽ tiến hành hành động pháp lý. Điều này có thể khiến mọi tiến triển của công ty bị đình trệ hoàn toàn.

-----------------------------

Thế Giới Hôm Nay : 01/09/2026

THỎA THUẬN DẦU LỬA : MỸ BỊ VÍ NHƯ KẺ CƯỚP, VENEZUELA THÀNH “XỨ BẢO HỘ” (Thu Hằng / RFI)

Thỏa thuận dầu lửa : Mỹ bị ví như “kẻ cướp”, Venezuela thành “xứ bảo hộ”

Thu Hằng - RFI

Đăng ngày: 02/09/2026 - 11:13 - Sửa đổi ngày: 02/09/2026 - 13:59

https://www.rfi.fr/vi/qu%E1%BB%91c-t%E1%BA%BF/20260902-thoa-thuan-dau-lua-my-bi-vi-nh%C6%B0-ke-cuop-venezuela-thanh-xu-bao-ho

Ngày 31/08/2026, tổng thống Donald Trump công bố “thỏa thuận dầu khí lịch sử” ký với Venezuela ba ngày trước “nhằm bảo đảm vị thế thống trị năng lượng của Mỹ và thúc đẩy phục hồi kinh tế Venezuela”. Thỏa thuận do ngoại trưởng Marco Rubio và bộ trưởng Chiến Tranh Pete Hegseth ký với tổng thống lâm thời Venezuela Delcy Rodríguez.

https://s.rfi.fr/media/display/3db990a6-a6a6-11f1-9c05-005056bfb2b6/w:1024/p:16x9/AP26244856219336.webp

Ảnh bìa: Khu khai thác dầu khí tại hồ Maracaibo ở Cabimas, Venezuela, ngày 01/09/2026. © AP - Ariana Cubillos

VIDEO :

Thỏa thuận dầu lửa : Mỹ bị ví như “kẻ cướp”, Venezuela thành “xứ bảo hộ”

Trả lời RFI Pháp ngữ, Thomas Posado, giảng viên Văn minh Mỹ latinh đương đại, Đại học Rouen Normandie, nhận định : “Dù tự nguyện hay không, bà Delcy Rodríguez đang thi hành chính sách phục tùng Mỹ, trong mối quan hệ hoàn toàn bất cân xứng”. Tuy nhiên, đằng sau những con số khổng lồ trong thỏa thuận còn rất nhiều câu hỏi, cũng như “bất nhất” trong tuyên bố của chính quyền Mỹ : Washington thông báo kiểm soát “đa số” trữ lượng hơn 65 tỷ thùng dầu tại 17 mỏ, tương đương hơn 20% trữ lượng dầu mỏ Venezuela. Tổng thống Donald Trump tuyên bố sẽ lấy “tất cả”.

Thỏa thuận dầu khí giữa Washington và Caracas mang lại lợi ích kinh tế, địa-chính trị nào cho Mỹ ? Mỹ sẽ kiểm soát hoạt động khai thác dầu của Venezuela như thế nào?

Thỏa thuận với Venezuela giúp tổng thống Trump nhắm đến ít nhất ba mục tiêu lớn : trấn an cử tri Mỹ rằng giá dầu sắp giảm - đây là vấn đề đặc biệt nhạy cảm khi giá nhiên liệu tăng do chiến tranh Mỹ-Iran trong khi cuộc bầu cử giữa kỳ đang đến gần ; củng cố an ninh năng lượng ; cắt đứt ảnh hưởng của Nga, Trung Quốc tại Venezuela và gia tăng ảnh hưởng của Mỹ tại châu Mỹ Latinh và trên thị trường năng lượng.

Điều này được thể hiện qua thông tin do Nhà Trắng công bố ngày 31/08. Cụ thể, thỏa thuận dầu khí với Venezuela trao cho Mỹ quyền quản trị, lợi ích kinh tế và tiếp cận nguồn dầu giá thấp từ North American Blue Energy Partners (NABEP), công ty dầu khí tư nhân Venezuela của tỷ phú Alejandro Betancourt. Theo thỏa thuận, “chính quyền lâm thời Venezuela cấp cho NABEP quyền khai thác 100 năm đối với 17 mỏ dầu, với trữ lượng đã được chứng minh khoảng 65 tỷ thùng”, đưa NABEP trở thành doanh nghiệp dầu khí tư nhân lớn thứ hai thế giới về trữ lượng, chỉ sau tập đoàn Aramco của Ả Rập Xê Út.

Nhà Trắng khẳng định thỏa thuận “không tốn một xu của người đóng thuế” Mỹ bởi vì NABEP trao cho Văn phòng Vốn Chiến lược thuộc bộ Chiến Tranh 35% cổ phần công ty mẹ, trị giá có thể lên tới hàng trăm tỷ đô la, cùng quyền hưởng cổ tức. Bộ Ngoại Giao Mỹ được quyền mua 20% sản lượng dầu với giá thành sản xuất, tạo nguồn cung ổn định giá thấp, bổ sung cho Kho Dự trữ Dầu Chiến lược (SPR), phục vụ nhu cầu quân sự… Mỹ cũng được ưu tiên mua 80% sản lượng còn lại trong trường hợp khẩn cấp, qua đó củng cố an ninh năng lượng tại Tây bán cầu.

Washington có quyền phủ quyết việc bổ nhiệm thành viên hội đồng quản trị NABEP, đồng thời đa số thành viên phải là công dân Mỹ. NABEP sẽ sử dụng kiểm toán viên, luật sư và cố vấn Mỹ. Thỏa thuận chịu sự điều chỉnh của luật pháp và tòa án Mỹ. Dầu Venezuela dự kiến được khai thác và vận chuyển bằng cơ sở hạ tầng của Mỹ, qua đó thúc đẩy hàng tỷ đô la đầu tư và tạo thêm hàng nghìn việc làm tại Mỹ. Tổng thống Trump khẳng định “Exxon, Chevron… nhiều đại tập đoàn dầu lửa” Mỹ đang cạnh tranh tham gia khôi phục các giếng dầu tại Venezuela.

NABEP cam kết đầu tư tới 100 tỷ đô la để phát triển cơ sở hạ tầng dầu khí Venezuela, nâng sản lượng từ khoảng 200.000 thùng/ngày hiện nay lên hơn 1 triệu thùng/ngày. Doanh nghiệp dự kiến đóng khoảng 200 tỷ đô la phí khai thác tài nguyên và thuế trong vòng 25 năm.

Theo Nhà Trắng, phần lớn các mỏ dầu này từng do các công ty Nga và Trung Quốc khai thác, “phục vụ lợi ích các đối thủ của Mỹ”, “không hề đầu tư vào cơ sở hạ tầng hay sự phát triển của Venezuela”. Do đó, thỏa thuận với Venezuela sẽ “loại bỏ các đối thủ nước ngoài ra khỏi (Tây) bán cầu”và “tái khẳng định học thuyết Monroe”.

Những khó khăn và rủi ro lớn nhất của thỏa thuận là gì ?

Nhiều chuyên gia, được AP trích dẫn, có chung nhận định rằng giá dầu sẽ chưa giảm ngay cho người dân Mỹ. Theo ông Kevin Book, giám đốc điều hành tại ClearView Energy Partners, Venezuela hoàn toàn có thể tăng sản lượng dầu, vì từng sản xuất hơn 2,5 triệu thùng/ngày, nhưng không thể kỳ vọng tăng ngay trong thời gian ngắn bởi vì cơ sở hạ tầng dầu khí xuống cấp nghiêm trọng, cần “nhiều năm”khôi phục cho dù NABEP cam kết đầu tư 100 tỷ đô la.

Khó khăn tiếp theo liên quan đến pháp lý và rủi ro chính trị. Mỹ tuyên bố có quyền khai thác 100 năm, tổng thống lâm thời Venezuela nói đến thời hạn 25 năm và có thể được triển hạn đối với 17 mỏ dầu. Một số cựu cố vấn năng lượng của Mỹ cảnh báo về rủi ro chính trị, bởi vì một chính phủ mới ở Caracas hoặc Washington có thể xem xét lại các điều khoản của thỏa thuận.

Ngoài ra, theo giáo sư kinh tế Ricardo Hausmann tại Trường Harvard Kennedy, nguyên bộ trưởng Kế Hoạch Venezuela, tổng thống lâm thời Delcy Rodríguez “không có thẩm quyền hay quyền hạn theo Hiến Pháp để đưa Venezuela cam kết bất kỳ thỏa thuận nào như vậy”. Thỏa thuận với Mỹ có thể bị coi là vi hiến vì không được đưa ra phê chuẩn ở Quốc Hội Venezuela, cho dù gần đây, luật về dầu lửa đã được cải cách để tạo thuận lợi cho đầu tư nước ngoài vào tài nguyên thiên nhiên.

Đây là những điều khiến các nhà đầu tư phải cân nhắc kỹ khi bỏ ra hàng tỷ đô la. Exxon và ConocoPhillips phải rời Venezuela năm 2007 sau khi tài sản bị quốc hữu hóa. Cả hai tập đoàn đều khẳng định các yêu cầu về an ninh pháp lý và tuân thủ hợp đồng vẫn chưa được đáp ứng.

Thêm vào đó, Alejandro Betancourt, ông chủ của NABEP, được Financial Times mô tả là “phó vương của Donald Trump ở Venezuela”, là một nhân vật gây tranh cãi gay gắt. Ông từng hai lần bị bắt tại Anh : Tháng 09/2025 theo yêu cầu của Tây Ban Nha với cáo buộc rửa tiền và trốn thuế ; Hai tháng sau, theo lệnh bắt quốc tế của Thụy Sĩ liên quan đến cuộc điều tra nghi ngờ biển thủ quỹ từ PDVSA (Petróleos de Venezuela, S.A), tập đoàn dầu khí khổng lồ của Venezuela. Doanh nhân 46 tuổi này chưa bao giờ bị buộc tội và phủ nhận mọi hành vi sai trái.

Theo một số nguồn tin của báo chí Mỹ, các tập đoàn dầu khí lớn đang đàm phán hợp đồng riêng đã đưa ra những yêu cầu bảo đảm để tránh bị liên kết với tỷ phú Alejandro Betancourt.

Thỏa thuận dầu khí gây phản ứng như thế nào trong chính giới và công luận hai nước ? Venezuela trở thành “xứ bảo hộ” của Mỹ ?

Tại Mỹ, đảng Cộng Hòa và đồng minh của tổng thống Trump xem đây là thắng lợi chiến lược, giúp “ngăn dầu Venezuela chảy sang Trung Quốc với giá bằng một nửa”, theo thượng nghị sĩ Bernie Moreno (bang Ohio). Ngược lại, phe Dân Chủ chỉ trích thỏa thuận là “tham nhũng ở quy mô khủng khiếp”. Thượng nghị sĩ Tim Kaine (bang Virginia) cho rằng “giá dầu sẽ không giảm nhiều bằng mức ông Trump đã đẩy lên cao thông qua cuộc chiến ngớ ngẩn với Iran”.

Tại Venezuela, một bộ phận người dân phản đối, cho rằng chính quyền Delcy Rodríguez đã phản bội quan điểm từ thời Chevez rằng tài nguyên phải dành cho chính Venezuela, đồng thời cáo buộc chính phủ ký thỏa thuận với Washington để bám víu quyền lực.

Tình hình Venezuela “khá phù hợp với khái niệm một chế độ bảo hộ”. Trả lời RFI Pháp ngữ, giảng viên Thomas Posado, Đại học Rouen Normandie, giải thích : “Công việc thường nhật vẫn do bà Delcy Rodríguez đảm nhiệm. Tuy nhiên, đa số quan hệ quốc tế và thỏa thuận liên quan đến nguồn tài nguyên kinh tế lớn được quyết định ở Washington”.

--------------------------

Các nội dung liên quan

Venezuela : Đối thoại đầu tiên giữa chính quyền và phe đối lập

VENEZUELA - CHÍNH TRỊ

Quyền tổng thống Rodriguez : Thỏa thuận dầu khí với Mỹ không làm mất chủ quyền của Venezuela

VENEZUELA - HOA KỲ - NĂNG LƯỢNG

Donald Trump và tham vọng xây dựng « Đế quốc dầu lửa » từ thỏa thuận với Venezuela

ĐIỂM BÁO

NOBEL Y HỌC 2025 : PHÁT HIỆN TẾ BÀO “T ĐIỀU HÒA”, NGƯỜI HÙNG THẦM LẶNG CỦA HỆ MIỄN DỊCH (Trọng Thành / RFI)

Nobel Y học 2025: Phát hiện tế bào ‘‘T điều hòa’’, người hùng thầm lặng của hệ miễn dịch

Trọng Thành - RFI

Đăng ngày: 02/09/2026 - 11:25

https://www.rfi.fr/vi/t%E1%BA%A1p-ch%C3%AD/t%E1%BA%A1p-ch%C3%AD-khoa-h%E1%BB%8Dc/20260902-nobel-y-h%E1%BB%8Dc-2025-ph%C3%A1t-hi%E1%BB%87n-t%E1%BA%BF-b%C3%A0o-t-%C4%91i%E1%BB%81u-h%C3%B2a-ng%C6%B0%E1%BB%9Di-h%C3%B9ng-th%E1%BA%A7m-l%E1%BA%B7ng-c%E1%BB%A7a-h%E1%BB%87-mi%E1%BB%85n-d%E1%BB%8Bch

Giải Nobel y học năm 2025 vinh danh các nhà khoa học phát hiện và khám phá cơ chế của tế bào T điều hòa (regulatory T cells), cho phép lý giải các căn bệnh tự miễn vô cùng bí hiểm. Phát hiện về người hùng thầm lặng này cho phép mở ra cánh cửa cho việc trị liệu từ gốc.

https://s.rfi.fr/media/display/682f283c-9765-11f1-8f99-005056a90284/w:1024/p:16x9/Gemini-Generated-Image-taw69gtaw69gtaw6.webp

Đồ hình tế bào Treg, cùng hai cơ chế ngăn chặn tế bào sát thủ tấn công vào tế bào cơ thể (bệnh tự miễn). Hoặc bằng cách tiết ra các cytokine ức chế miễn dịch (IL-10, TGF-beta, IL-35…) lan tỏa trong môi trường (trên cao bên phải), hoặc ngăn chặn trực tiếp thông qua CTLA-4 (trên cao bên trái). © ảnh do AI tạo.

Bệnh tự miễn cho đến gần đây vốn được coi là bí ẩn không có lời giải, ảnh hưởng đến từ 5 đến 10% dân số thế giới, trong đó phụ nữ mắc bệnh (80%) nhiều gấp khoảng bốn lần nam giới (theo Viện Y tế và Nghiên cứu Y học Quốc gia - INSERM). Phát hiện về Tế bào T điều hoà mở ra cơ hội cho nhiều thay đổi cách mạng không chỉ trong trị liệu, mà có thể cả trong việc thay đổi lối sống và xây dựng những chính sách y tế, bảo vệ môi trường, là điều kiện thiết yếu cho một hệ miễn dịch khỏe mạnh ở con người.

***

Bệnh tự miễn: Khi « đội quân » miễn dịch hùng mạnh quay súng bắn vào chính mình

Hệ thống miễn dịch trong cơ thể con người thường được so sánh với một đội quân thường trực cảnh giác, sẵn sàng loại bỏ các loại virus, vi khuẩn hoặc các tế bào bất thường. Nhưng điều gì khiến cho trong nhiều trường hợp, đội quân miễn dịch hùng mạnh ấy nhầm lẫn, tấn công vào các tế bào của chính cơ thể mình ?

Trả lời phỏng vấn RFI tiếng Việt, giáo sư Đinh Xuân Anh Tuấn, trưởng khoa Nội hô hấp Bệnh viên Cochin (Paris), giải thích về ý nghĩa của phát hiện này: « Chúng ta biết rằng hệ miễn dịch của mỗi con người trong chúng ta rất cần thiết để giúp cho chúng ta có thể chống lại tất cả những vi khuẩn, có nghĩa là tất cả những cái tế bào mà nó không thuộc của chúng ta. Tế bào bình thường của chúng ta trở thành tế bào ung thư thì lúc đó cơ thể của chúng ta cũng sẽ xem cái tế bào đó như là một cái tế bào ngoại lai, có nghĩa là đến từ cái thế giới bên ngoài. Và lúc đó thì cái hệ miễn dịch của chúng ta sẽ giúp chúng ta có thể phát hiện và loại trừ những tế bào đó.

Nói tóm gọn, hệ miễn dịch rất là cần thiết cho chúng ta. Từ đó, các nhà y học cảm thấy khó hiểu và khó xử, khi mà có một số những tình huống chúng ta gọi là những cái bệnh tự miễn, tức là khi mà hệ miễn dịch của chúng ta nhầm lẫn những tế bào bình thường như là những cái tế bào đến từ bên ngoài. Những kháng thể của chúng ta trong cái hệ miễn dịch đó sẽ tấn công những tế bào của mình. Nếu mà chúng ta hiểu được cái chuyện đó thì chúng ta sẽ thấy cái tầm quan trọng của sự khám phá cái mà chúng ta gọi là ‘‘tế bào T điều hòa’’ hoặc regulatory T cells (gọi tắt là Tregs). »

Điều trị bằng cách làm suy yếu hệ miễn dịch: Phương pháp con dao hai lưỡi

Các bệnh tự miễn, với khoảng 80 bệnh được công nhận rộng rãi, thường được phân loại thành nhóm các bệnh tự miễn đặc hiệu cơ quan, như bệnh tự miễn với da, với tuyến giáp (Basedow), hay với phổi, với ruột, tiêu biểu như bệnh tiểu đường loại 1 (khoảng 23.000 người ở Việt Nam, theo số liệu của International Diabetes Federation - IDF), bệnh đa xơ cứng (tức rối loạn thần kinh não và tủy sống), và nhóm các bệnh tự miễn dạng toàn thân, như lupus ban đỏ hệ thống (có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan trong cơ thể như da, khớp, thận, tim, phổi và hệ thần kinh, đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện sớm. Ở Việt Nam chỉ có khoảng 10% người bệnh được chẩn đoán sớm) … Tỉ lệ người mắc bệnh các tự miễn gia tăng trong những thập niên gần đây đi kèm với xu thế tuổi thọ tăng cao. Đối với nhiều xã hội công nghiệp, như Pháp, đây được coi là nhóm bệnh nhiều người mắc thứ ba, chỉ đứng sau ung thư và tim mạch.

Hiện tại nhìn chung « chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn bệnh tự miễn... Các loại thuốc kiểm soát hoặc ức chế quá trình tự miễn có thể giúp hạn chế các triệu chứng và sự tiến triển của các tổn thương. Tuy nhiên, bệnh vẫn là mãn tính và hiếm khi có thể ngừng điều trị trong thời gian dài », theo Viện Y tế và Nghiên cứu Y học Quốc gia Pháp (INSERM).

Bác sĩ Đinh Xuân Anh Tuấn giải thích về tính chất con dao hai lưỡi của điều trị theo hướng này: « Với sự suy yếu của hệ miễn dịch thì dĩ nhiên bệnh tự miễn sẽ đỡ đi. Nhưng mà lúc đó người bệnh sẽ có cơ nguy khác. Đó là rất là dễ bị nhiễm trùng. Chúng ta cũng biết rằng, khi một người mà vừa mới bị ghép tạng, chúng ta cũng phải dùng những loại thuốc để làm tê liệt hệ miễn dịch, nhưng mà thoát khỏi việc cái tạng bị thải loại thì người bệnh đó lại gặp cái nguy cơ rất là dễ bị nhiễm trùng. »

https://s.rfi.fr/media/display/c539fad8-975c-11f1-9589-005056bfb2b6/w:1024/Lupusfoto.webp

Một người mắc bệnh tự miễn Lupus ban đỏ hệ thống. © wikimedia / Doktorinternet

« T điều hòa » kiềm chế « T sát thủ » : Cơ chế tự nhiên ngăn chặn bệnh tự miễn

Phát hiện tế bào T điều hòa giúp hiểu được cơ chế tự nhiên cho phép ngăn chặn các bệnh tự miễn như thế nào ? Nhà sinh học phân tử Lê Học Lãnh Vân (từ TP Hồ Chí Minh), cho biết cụ thể:

« Các tế bào của hệ miễn dịch gọi là bạch cầu với khoảng 15 loại tế bào. Trong các bạch cầu có một nhóm tế bào gọi là tế bào lympho. Tế bào T thuộc nhóm tế bào lympho. Hai loại tế bào T thông thường là tế bào T hỗ trợ (Helper T cells) và tế bào T Sát thủ (Cytotoxic T cells), tế bào T hỗ trợ nhận dạng vùng vi trùng xâm nhập rồi phát tín hiệu cho tế bào T sát thủ giết vi trùng đó. Các tế bào T đều được tạo ra từ tủy xương. Những tế bào này đi qua tuyến ức, có tên khoa học là Thymus. Do đó người ta mới đặt tên nó với chữ cái đầu của Thymus.

Nhóm tế bào T mới được ông Shimon Sakaguchi khám phá ra năm 1995, gọi là ‘‘T điều hòa’’ (Tregs), cũng sinh ra từ tuyến ức. Nhưng khác với các tế bào T hỗ trợ và T sát thủ, các tế bào này có vai trò chủ yếu trong việc điều hòa hệ miễn dịch.

Tế bào T hỗ trợ chiếm khoảng 60%, T sát thủ chiếm khoảng 30% và T điều hòa trung bình khoảng 3%. Trong số các tế bào T được tạo ra từ tủy xương rồi di chuyển sang tuyến ức, có rất nhiều tế bào T sát thủ có khả năng tấn công vào tế bào của cơ thể và con số này tới hơn 90%. Nhưng mà tại tuyến ức, những tế bào T có khả năng tấn công tế bào cơ thể tuyệt đại đa số bị loại bỏ, chỉ khoảng 5% rời khỏi tuyến ức đi ra được vùng ngoại vi (tức ngoài tuyến ức). Đây là các tế bào có khả năng gây bệnh tự miễn. Về nguyên tắc, nơi nào chúng gây phản ứng tự miễn thì tế bào T điều hòa tới đó để dập tắt, tác dụng giảm viêm của Tregs rất hiệu quả. »

HÌNH :

https://s.rfi.fr/media/display/a633ee54-975d-11f1-9405-005056a90284/w:1024/Illu-thymus.webp

Tuyến ức (Thymus) © wikipedia

Ba nhóm tế bào miễn dịch chủ chốt

Nếu hình dung hệ miễn dịch như một đội quân,

· T hỗ trợ ( Helper T cells ) có thể ví như « trinh sát », phát hiện kẻ xâm nhập.

· T sát thủ ( Cytotoxic T cells ): « Lính đặc nhiệm » tiêu diệt mục tiêu.

· T điều hòa ( Tregs ): « Quân cảnh » kiểm soát để các tế bào sát thủ không tấn công nhầm mục tiêu.

Tình trạng tế bào T điều hòa kém về số lượng và chất lượng là nguồn gốc gây bệnh tự miễn. Phát hiện này đã mở đường cho hàng trăm hướng nghiên cứu. Ít năm gần đây, bắt đầu đã xuất hiện một số dược phẩm giúp tăng cường số tế bàoTregs, như Anifrolumab hay Interleukin-2, điều trị bệnh lupus ban đỏ hệ thống… Teplizumab là một trong số dược phẩm hiếm hoi gần đây được công nhận rộng rãi trên thế giới trong việc trị tiểu đường type 1, một loại bệnh tự miễn khá phổ biến khác (đầu 2026, Liên Âu phê chuẩn cho dùng thiếu này điều trị tiểu đường type 1 giai đoạn hai, Les Echos).

Tuy nhiên 30 năm kể từ khi Tregs được phát hiện, vẫn còn nhiều cản trở to lớn đối với việc phát triển các trị liệu hiệu quả. Chẳng hạn như với bệnh lupus ban đỏ hệ thống SLE, khó cả khả năng tạo được một lượng lớn tế bào Tregs cần thiết, thiếu các tế bào có khả năng nhắm đích đặc hiệu tại các mô, cũng như khả năng duy trì sự tồn tại đủ lâu dài của các Tregs cần thiết trong cơ thể (« Regulatory T cell therapy in autoimmune and immune-mediated diseases: from basic research to clinical practice and future perspectives », tạp chí Front. Immunol., 07/05/2026). Những hạn chế với bệnh SLE này cũng có thể chung cho nhiều bệnh tự miễn khác. Bên cạnh đó, việc sử dụng Tregs cũng cần phải được kiểm soát để tránh nguy cơ tạo môi trường cho ung thư phát triển do tác động gây ức chế quá mức đối với hệ miễn dịch.

HÌNH :

https://s.rfi.fr/media/display/37bc0a04-976e-11f1-a17b-005056bf30b7/w:1024/Regulatory-T-cell-recruitment-in-tumors.webp

Tồn tại một cơ chế « dung nạp miễn dịch » tự nhiên hoàn toàn khác : Quá trình phát hiện ra sao ?

Câu hỏi vì đâu mà các tế bào của hệ thống miễn dịch không tấn công vào cơ thể của mình đã ám ảnh giới khoa học trong nhiều thập niên. Tuyến ức có một vị trí chủ chốt trong nghiên cứu về cơ chế « dung nạp miễn dịch » (tiếng Pháp là tolérance immunitaire), tức cơ chế không cho phép các tế bào miễn dịch tấn công vào tế bào của cơ thể mình. Trước khi nhà nghiên cứu Nhật Bản Shimon Sakaguchi công bố phát hiện với bài báo gây chấn động về các tế bào « T điều hòa » năm 1995, đông đảo các nhà nghiên cứu đã từng tin tưởng tuyệt đối rằng khả năng dung nạp miễn dịch có được là do các tế bào miễn dịch có khả năng gây hại cho cơ thể đã bị loại bỏ hoàn toàn ngay trong tuyến ức, thông qua một quá trình được gọi là « dung nạp miễn dịch trung tâm ».

· Thí nghiệm chuột bị cắt tuyến ức : Hình thành giả thuyết về một cơ chế « dung nạp miễn dịch » khác nằm ngoài tuyến ức

Một số thí nghiệm khác thường của các đồng nghiệp về tuyến ức, trong những năm 1980, đã giúp nhà miễn dịch học Shimon Sakaguchi nhận ra có khả năng tồn tại một cơ chế dung nạp hoàn toàn khác với cơ chế dung nạp trung tâm đã được biết này. Trong bài trả lời phỏng vấn trang mạng The Conversation, sau khi được trao giải Nobel, nhà nghiên cứu Nhật Bản giải thích:

« Thí nghiệm mà họ thực hiện rất thú vị. Nếu bạn loại bỏ tuyến ức của những con chuột bình thường trong giai đoạn sơ sinh, bạn sẽ nghĩ rằng chúng sẽ bị suy giảm miễn dịch, vì chúng không còn tế bào lympho nữa. Thế nhưng điều ngược lại đã xảy ra: ở chúng phát triển các bệnh tự miễn (tức là các tế bào miễn dịch hoạt động dữ dội hơn). Những bệnh rất giống với những gì chúng ta quan sát thấy ở con người. Vì vậy, có điều gì đó thú vị đang diễn ra ở đây. Tất nhiên, ở bệnh nhân là người mắc các bệnh tự miễn, tuyến ức không bị loại bỏ. Như vậy, ắt hẳn phải tồn tại một cơ chế chung có thể giải thích kết quả quan sát được ở những con chuột bị cắt bỏ tuyến ức và các bệnh tự miễn tự phát ở người. »

· Thí nghiệm « truyền máu » chữa được bệnh : Bằng chứng tồn tại của Tregs

Thông qua một thí nghiệm mới, Shimon Sakaguchi đã tìm cách ngăn chặn hệ miễn dịch hoạt động quá mức ở những con chuột thiếu tuyến ức. Để làm được điều này, ông đã chiết xuất tế bào lympho T từ những con chuột có cấu trúc gen giống hệt với những con chuột đã được phẫu thuật cắt tuyến ức và truyền vào những con chuột mất tuyến ức đó. Được điều trị theo cách này, bệnh tự miễn không còn phát triển ở chúng nữa. Nhà nghiên cứu Nhật Bản kết luận: « Điều này cho thấy rằng rõ ràng phải có một quần thể tế bào lympho T có khả năng ngăn ngừa sự phát triển của những căn bệnh này. » Đây là điểm khởi đầu cho việc khám phá cơ chế « dung nạp ngoại vi ».

Shimon Sakaguchi đã rất « phấn khích » và « cảm nhận thấy đây là một hướng đi quan trọng. Rằng nếu phân tích sâu hơn hiện tượng này, nó có thể giúp chúng ta hiểu được nguyên lý cơ bản của cơ chế dung nạp miễn dịch. Tôi nghĩ rằng nếu mình có thể khám phá ra được điều này, chẳng hạn trong vòng mười năm nữa thì thật tuyệt vời. Đó là tất cả những gì mà tôi hy vọng vào thời điểm đó. »

Khám phá của Sakaguchi, được công bố 10 năm sau (trên tạp chí Journal of Immunology), đã ngay lập tức thuyết phục được giới chuyên môn. Nhà nghiên cứu người Mỹ Ethan Shevach, thuộc Viện Y tế Quốc gia (NIH) Mỹ, cũng là một người đi đầu trong nghiên cứu về Tregs, xác nhận : « Dữ liệu rất chắc chắn, không thể bác bỏ », « chúng đã thuyết phục mọi người rằng những tế bào như vậy thực sự tồn tại ».

Gen FOXP3 điều khiển tế bào T điều hòa

Đầu những năm 2000, khám phá về tế bào T điều hòa của Sakaguchi đã có thêm một bước tiến mới, có ý nghĩa quyết định. Hai nhóm nghiên cứu, một của Mary Brunkow và một của Fred Ramsdell, đã xác định được một loại gen duy nhất quyết định sự vận hành bình thường của tế bào T điều hòa, nhờ tập trung nghiên cứu hai bí ẩn y học.

Thứ nhất là bệnh xảy ở giống chuột « scurfy », nạn nhân của chứng viêm nhiễm gây tử vong và tự miễn toàn thân, và thứ hai một căn bệnh rất hiếm gặp ở người, gọi là hội chứng IPEX, khi hệ thống miễn dịch phá hủy nội tạng ở trẻ em. Đột biến của gen FOXP3 được phát hiện là nguồn gốc chung của cả hai căn bệnh hiếm nhưng khủng khiếp này. Thiếu gen này, tế bào T điều hòa không thể phát triển, và cơ thể sẽ tự hủy hoại. Khi gen này hoạt động tốt, hệ thống miễn dịch sẽ được sự cân bằng. Khoa học gia Ethan Shevach nhấn mạnh, « việc phát hiện ra gen FOXP3 đã làm thay đổi mọi thứ », « nó chứng minh rằng những tế bào Tregs tạo thành một nhóm riêng biệt, thiết yếu với sự sống. »

https://s.rfi.fr/media/display/ccc5db8c-a2ca-11f0-bf45-005056a90284/w:1024/AP25279349419001.webp

Ảnh ba nhà khoa học được vinh danh Nobel Y học 2025, từ trái qua phải, Mary E Brunkow, Fred Ramsdell và Shimon Sakaguchi. AP - Claudio Bresciani

***

Giải Nobel y học 2025 vinh danh nhà khoa học Nhật Bản cùng hai đồng nghiệp Mỹ và Anh, Mary Brunkow và Fred Ramsdell, về các phát hiện về tế bào T điều hòa và gen FOXP3 cho thấy nền tảng tế bào và phân tử của cơ chế « dung nạp miễn dịch ngoại vi », những phát hiện giúp soi rọi cõi bí ẩn bao trùm các căn bệnh tự miễn, từng được coi là bất khả tri đối với y giới.

Các hướng giúp hóa giải bệnh tự miễn

· Đưa tế bào Tregs từ bên ngoài vào cơ thể: Có thể giúp tìm ra các biện pháp điều trị tận gốc các bệnh tự miễn mà không cần ức chế toàn bộ hệ miễn dịch.

· Xét nghiệm gen FOXP3, đo số lượng Tregs trong máu: Dự đoán nguy cơ mắc bệnh tự miễn từ sớm.

· Thay đổi chế độ dinh dưỡng để tăng cường lượng Tregs tự nhiên (ví dụ: nhờ thực phẩm lên men, thực phẩm có chứa vi sinh - probiotics); vitamine D, omega-3 giúp giảm stress oxy hóa với tế bào).

· Chính sách y tế: Giảm thiểu các yếu tố độc hại môi trường làm sụt giảm Tregs, kích hoạt bệnh tự miễn (ô nhiễm không khí, ô nhiễm do các hóa chất, nhiễm trùng, thực phẩm chứa độc chất).

Từ một bí ẩn đối với y học, bệnh tự miễn đang dần trở thành căn bệnh có thể kiểm soát, có thể chữa trị tận gốc. Tuy nhiên tác dụng của việc phát hiện tế bào T điều hòa không dừng ở bệnh tự miễn, mà còn giúp đi xa hơn rất nhiều trong việc khám phá cái thế giới kỳ diệu của hệ miễn dịch, kiệt tác của thiên nhiên, sản phẩm của quá trình tiến hóa hàng trăm triệu năm của sinh giới, với những ứng dụng tiềm năng lớn hơn gấp bội phần. Đây sẽ là chủ đề của tạp chí Y học một dịp tới.