Bốn Phương

Thursday, 12 March 2026

SỐ PHẬN MỘT NGÔI TRƯỜNG (Nguyễn Thông / Báo Tiếng Dân)

Nguyễn Thông

09/03/2026

https://baotiengdan.com/2026/03/09/so-phan-mot-ngoi-truong/

Thiên hạ, dư luận, báo chí, mạng xã hội đang xôn xao việc người ta định chuyển một ngôi trường lớn danh tiếng khỏi nội đô.

Tôi thỉnh thoảng có việc đi ngang Trường đại học Bách khoa TP.HCM. Một khu đại học rộng mênh mông, gần 15 hecta (150.000 mét vuông), khuôn viên đẹp, cây cối cổ thụ xanh um như công viên, nhà cửa chắc chắn đẹp đẽ, hiện đại.

Trước năm 1975 nó là Trường đại học Kỹ thuật, còn được quen gọi bằng cái tên trường kỹ thuật Phú Thọ (vì nó nằm trên đất tổng Phú Thọ Hòa cũ, quận Tân Bình). Chính quyền Sài Gòn đã xây dựng nơi đây làm trung tâm giáo dục đại học chuyên về kỹ thuật, công nghệ. Nhiều tài liệu biên chép, nó vào hàng bậc nhất vùng Đông Nam Á.

Năm 1976, chiếm được miền Nam, chính quyền mới biến nó thành Trường đại học Bách khoa.

Giữa năm 1977 tôi đã tới nơi này. Khu trường thật đẹp, rộng rãi, thông thoáng, hàng rào thưa cho phép ngắm nhìn khuôn viên trường rợp cây xanh. Nhìn đã thích, chưa cần nói được vào học.

Giờ đây, ai ngang qua, chắc chỉ biết mỗi cái cổng, còn lại nó đã bị quây kín bởi những ki ốt, cửa hàng được trường cho thuê mặt tiền để kiếm tiền, lộn xộn cao thấp, thò ra thụt vào, nhiều biển quảng cáo tả tơi, nhếch nhác, thảm hại. Tư duy quản lý, cộng thêm thói hám tiền đã biến một ngôi trường đầy tự hào thành cái chợ bán buôn lộn xộn. Nói như ông nhà văn Vũ Hạnh, “ngôi trường đi xuống”, lỗi do chính quyền mới.

Một trường đại học bề thế, có lịch sử lâu đời như vậy, đừng lấy lý do này nọ để bẩy nó đi, có tội với lịch sử, với thành phố này. Quy hoạch lại đất đai, cơ sở vật chất, hạ tầng là một chuyện, nhưng không phải cái gì, chỗ nào cũng quy hoạch. Điều cần làm là phải chấn chỉnh nó, quản trị nó cho tốt, đừng để tanh bành nữa, chấm dứt sự đi xuống.

Đã có thời, hồi thập niên 1990, chính nhà nước ban bố quy hoạch khu đại học tập trung ở vùng Thủ Đức (TP.HCM) – Sóng Thần (Bình Dương) rộng tới cả nghìn hecta, mục đích sẽ chuyển hết những trường đại học lớn như Tổng hợp, Bách khoa, Kinh tế, Tài chính, Sư phạm, Luật… về đó, chấm dứt xây cất cơ sở vật chất mới, sau khi chuyển sẽ bàn giao cơ sở cũ cho thành phố để thực hiện này nọ.

Rút cục không đâu vào đâu, đầu voi đuôi chuột, ném đá ao bèo. Các trường vẫn xây cất hoành tráng hơn, phớt lờ quy hoạch của chính phủ, của trung ương. Suốt bao năm cũng chỉ dập dình được cái trụ sở đại học quốc gia ở chỗ đã quy hoạch, còn các trường thành viên của nó vẫn ngang nhiên chiếm ngự nơi cũ. Một kiểu thách thức, làm gì đươc nhau.

Tôi nói thật, muốn di dời Trường đại học Bách khoa thì trước hết hãy dời ngay những trường kia đã. Những nơi ấy mới thực sự chật chội, ảnh hưởng tới sự phát triển đô thị, chứ chỗ Bách khoa còn rộng rãi thoáng đãng chán.

Bách khoa bị nhòm ngó bởi đất vừa rộng vừa đẹp. Ăn thịt nó mới ra tấm ra món, mới đã, mặc dù nó cũng đã bị cắn xé, xẻ thịt, chia bôi mất nhiều chứ không còn 15 hecta như xưa nữa.

Cái sân vận động Phú Thọ 44 hecta gần đó đã tanh bành, giờ người ta tiếp tục nhòm ngó, ngắm nghía tới khu đất vàng Bách khoa.

“Đất hỡi, ngươi ăn gì mà quá khát/ Sao uống nhiều nước mắt máu tươi” —(J.Amado).

___

LIÊN QUAN

Từ việc Phát Đạt đòi “đổi đất lấy trường”: Soi lại bài học “nhãn tiền” tại 138B Giảng Võ – Hà Nội

Mai Phan Lợi - 10/03/2026

Chuyện đề xuất di dời Trường Đại học Bách khoa: Xôn xao, bất bình…

Vũ Kim Hạnh - 09/03/2026

Phép thử Bách khoa!

Lê Huyền Ái Mỹ - 09/03/2026

VIỆT NAM : HÃY PHÓNG THÍCH CÁC TÙ NHÂN CHÍNH TRỊ ĐANG CẦN ĐIỀU TRỊ Y TẾ (Human Rights Watch)

Việt Nam: Hãy phóng thích các tù nhân chính trị đang cần điều trị y tế

Human Rights Watch

https://www.hrw.org/vi/news/2026/03/12/vietnam-free-political-prisoners-needing-medical-care

Lê Hữu Minh Tuấn, Cấn Thị Thêu và nhiều người khác đang gặp nguy cơ cấp bách về sức khỏe

(Tokyo) - Hôm nay, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền phát biểu rằng chính quyền Việt Nam cần ưu tiên phóng thích các tù nhân chính trị đang có các vấn đề cấp bách về sức khỏe.

Lê Hữu Minh Tuấn, Cấn Thị Thêu và các nhà hoạt động chính trị khác đang bị giam cầm một cách bất công cần được phóng thích khẩn cấp để được chăm sóc y tế đầy đủ ở Việt Nam hay nước ngoài. Lê Hữu Minh Tuấn, một nhà báo 37 tuổi bị cầm tù từ năm 2020, bị chảy máu nội và các vấn đề sức khỏe khác, và đã nhiều lần bị từ chối không cho khám chữa bệnh. Cấn Thị Thêu, 64 tuổi, một nhà hoạt động bị giam cầm từ năm 2020, đang bị tình trạng, theo gia đình bà mô tả là “chóng mặt, chân tay run, không ăn uống được gì nhiều, đi phải có người dìu” từ đầu tháng Giêng năm 2026. Được biết nhà cầm quyền Việt Nam đã từ chối yêu cầu của bà được đưa đi khám bệnh ở một bệnh viện.

“Nhà cầm quyền Việt Nam đã làm trầm trọng hơn nỗi bất công của việc giam cầm bà Cấn Thị Thêu và ông Lê Hữu Minh Tuấn qua việc khước từ yêu cầu trong khi họ cần được khám chữa bệnh khẩn cấp, bà Patricia Gosman, Phó Giám đốc thường trực Ban Á Châu của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền nói. “Chính quyền cần ngay lập tức phóng thích để họ được điều trị y tế đầy đủ.”

Lê Hữu Minh Tuấn là thành viên của Hội Nhà báo Độc lập ở Việt Nam, ông đã viết về các cuộc biểu tình đòi dân chủ ở Hồng Kông và về chính trị ở Việt Nam. Ông từng nói rằng mình viết để “vận động cho một xã hội tốt đẹp hơn bằng tiếng nói phản biện của mình trên mọi mặt trận của đời sống.” Công an bắt ông ở tỉnh Quảng Nam hồi tháng Sáu năm 2020 với cáo buộc về tội “tuyên truyền chống nhà nước” theo điều 117 bộ luật hình sự. Tháng Giêng năm 2021 ông bị kết án 11 năm tù giam, cùng với các nhà báo Phạm Chí Dũng và Nguyễn Tường Thụy.

Cấn Thị Thêu đang thụ án tám năm tù vì tham gia biểu tình phản đối trưng thu đất đai, môi trường xuống cấp và vì công khai ủng hộ các nhà hoạt động nhân quyền và các tù nhân chính trị khác. Đây là lần thứ ba bà bị giam cầm vì các hoạt động ôn hòa của mình.

Công an bắt giữ Cấn Thị Thêu và các con trai bà là Trịnh Bá Tư và Trịnh Bá Phương vào tháng Sáu năm 2020. Ba người bị xử có tội và kết án tù theo điều 117 của bộ luật hình sự Việt Nam, có nội dung cấm “tuyên truyền chống nhà nước.” Vào tháng Chín năm 2025, Trịnh Bá Phương phải nhận thêm một bản án 11 năm tù vì bị cho là sở hữu tài liệu có nội dung phê phán Đảng Cộng sản Việt Nam trong phòng giam.

Tổ chức Theo dõi Nhân quyền nói rằng hệ thống nhà tù Việt Nam có nhiều tai tiếng về ngược đãi và điều kiện giam giữ bất cập. Tháng Hai năm 2026, Đinh Văn Phú, một nhà bình luận chính trị trên mạng xã hội bị cầm tù, đã chết do bị nhiễm trùng trong khi đang thụ án tám năm tù về tội “tuyên truyền chống nhà nước.” Tháng Chín, tù nhân chính trị Vương Văn Thả, một nhà hoạt động Phật giáo Hòa Hảo, chết với nguyên nhân không rõ ràng trong khi đang thụ án 12 năm tù vì phê phán chính quyền. Tháng Mười hai năm 2025, Đào Bá Cường, một cựu tù nhân chính trị có con trai bị chết trong lúc bị công an bắt giữ, chết sau khi được thả về khoảng 10 tháng.

Gia đình các tù nhân chính trị như Trần Đức Thạch, Nguyễn Năng Tĩnh, Phan Vân Bách, Lê Đình Lượng, Nguyễn Trung Tôn và nhiều người khác đã nêu quan ngại nghiêm trọng về các vấn đề sức khỏe tương tự. Hai tù nhân chính trị bị chẩn đoán mắc bệnh ung thư trong thời gian bị giam giữ là Nguyễn Thúy Hạnh và Đinh Văn Hải đã được phóng thích và đang được điều trị y tế.

Quy tắc về Tiêu chuẩn tối thiểu trong đối xử với tù nhân (Quy tắc Nelson Mandela) của Liên Hiệp quốc nêu rõ “nhà nước có trách nhiệm cung cấp việc chăm sóc sức khỏe cho tù nhân. Tù nhân phải được hưởng tiêu chuẩn y tế giống như ngoài cộng đồng.” Ngoài ra, “tất cả các nhà tù phải bảo đảm (tù nhân) có khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc y tế nhanh chóng trong các trường hợp khẩn cấp. Các tù nhân cần điều trị chuyên khoa hoặc phẫu thuật sẽ được chuyển đến các cơ sở chuyên khoa hoặc bệnh viện dân sự.”

“Các đối tác thương mại và chính phủ nước ngoài cần gây sức ép để chính quyền Việt Nam ưu tiên phóng thích Cấn Thị Thêu và Lê Hữu Minh Tuấn cho họ được chăm sóc y tế khẩn cấp,” bà Gossman nói. “Chính phủ các nước không nên nới lỏng sức ép cho đến khi Việt Nam phóng thích tất cả những người bị giam giữ vì bất đồng chính kiến ôn hòa.”

CHĂM hay CHÀM ĐÚNG? (Inrasara / Văn Đoàn Việt)

Chăm hay Chàm đúng?

Inrasara

Thứ Năm, 12 tháng 3, 2026

https://vandoanviet.blogspot.com/2026/03/cham-hay-cham-ung.html

Từ Chăm chính thức được Nhà nước quy định gọi tên dân tộc Cham từ năm 1979. Từ quần chúng đến nhà nghiên cứu, từ nghệ sĩ cho đến giới khoa bảng đều sử dụng tên gọi này trong sinh hoạt, bài viết, thơ văn hay công trình khoa học của mình. Nhưng thỉnh thoảng vẫn có người dùng từ “Chàm”. Bởi hiện tại từ “Chàm” vẫn còn hiện hữu ở rất nhiều địa danh, tên gọi, danh từ riêng, vân vân… Không hiếm người dùng nó. Rồi cũng không ít người cho như thế là không phải phép, nặng hơn – miệt thị dân tộc này.

Sự thể là như thế nào? Vậy, Chăm hay Chàm, là đúng?

Xưa nay, dân tộc [Cham] này được người Kinh (Việt) gọi bằng Hời, Người đàng thổ (khác với Người đàng quê là người Việt) Chàm hay Chà, chứ tuyệt đối chưa có từ Chăm. Có lẽ vấn đề xuất phát từ bài viết và suy diễn “chí lí” của một nhà nghiên cứu chưa hiểu thấu đáo vấn đề, mới ra nông nỗi!

Biết thêm: Một vị giáo sư trong một bài viết trên tạp chí Dân tộc học (?) cũng đã rất sai khi cho rằng gọi Rađê là miệt thị người Êđê. Có thế đâu chứ! Người Chăm từ lâu lắm gọi dân tộc này đầy tôn trọng là Rađaiy (phát âm Ra-đe); người Pháp khi đến vùng này cũng đã dùng từ đó: Rhadé. Có miệt thị ai đâu!

Có mấy điểm cần minh định lại:

- Cham (hay Cam) là một dân tộc trong cộng đồng tộc người thuộc vương quốc Champa (hay Campa) cổ. Campa đọc là “cham-pa”. Có nhà viết sử phiêm âm Campa là Chiêm Bà. Cần đặc biệt chú ý âm “bà” này.

CHÀM là do người Việt phiên âm chữ CHAM (hay CAM). CAM trong akhar thrah (chữ truyền thống Cham viết không có dấu âm poh thơk, đọc là “cham”. Cả người Thái, người Lào hay Khmer cũng đọc “cham”. Do đặc trưng giọng nói của người Cham vùng Panduranga (Ninh Thuận và Bình Thuận) phát âm nặng hơn nên CHAM biến thành CHĂM. Do chi tiết này nên từ ba hay bốn thập kỉ qua, một số người Cham viết thêm pauh thơk vào chữ truyền thống.

Vụ phát âm nặng nhẹ, viết có dấu dài ngắn không là vấn đề, còn suy diễn sai lệch mới thành ra chuyện.

Trước 1979, trong vốn từ Việt suốt miền Trung, không có CHĂM [có một lần từ lâu lắm nhưng chả ai biết] mà chỉ có CHÀM là vậy: Tháp Chàm, Cù lao Chàm, giếng Chàm (hay giếng Hời), vàng Chàm… Ngay cả nơi người CHAM sống hiện nay cũng có mặt cả khối địa danh liên quan đến CHÀM: Phan Lí Chàm, Ma Lâm Chàm, thành phố Phan Rang - Tháp Chàm… Còn tộc người Cham ở Phú Yên được giới chuyên gia gọi là “Chàm cổ”.

Nhất là trước 1975, người CHAM bản xứ vẫn dùng thuật ngữ này trong mọi lĩnh vực: Trung tâm văn hóa Chàm, Nội san Panrang, tiếng nói của cộng đồng sắc tộc Chàm – Ninh Thuận (do học giả Cham là Thiên Sanh Cảnh chủ bút), Từ điển Chàm – Việt – Pháp, Dân tộc Chàm lược sử (của hai tác giả Cham Dohamide – Dorohiêm). Nguyễn Khắc Ngữ viết công trình dân tộc học có tên Mẫu hệ Chàm. Nại Thành Viết có loạt bài nghiên cứu nổi tiếng: “Đám ma Chàm”, “Hôn nhơn của người Chàm” đăng trên nội san Panrang. Còn mọi mọi công dân Cham đều được ghi trên thẻ căn cước là Người Việt gốc Chàm. Không ai bảo như thế là phân biệt đối xử gì gì cả!

Người viết bài này (Inrasara) năm 1994 vẫn có một tiểu luận đăng trên tạp chí Văn học: “Ca dao - dân ca, tiếng nói trữ tình của dân tộc Chàm”, rồi có bài thơ có tên là “Apsara, vũ nữ Chàm” (Tháp nắng, 1996). Tôi phân biệt đối xử với chính tôi à? Cạnh đó, một nhà thơ mang hai dòng máu Việt Cham đất Tây Ninh còn lấy cả bút danh: Khaly Chàm.

Từ Chiêm cũng thế: lúa Chiêm, “Chiêm nhân” là bút danh của một nhà thơ Cham, rồi “Hỡi em Chiêm nữ em ơi, nhìn chi chân trời…” (lời ca khúc Đàng Năng Quạ). Vân vân.

Câu chuyện đủ cho ta thấy, một hiểu biết sai lệch, nhưng khi người phát ngôn là nhân vật có học hàm và chức vị thì nó thành ra có… trọng lượng. Từ có trọng lượng chuyển sang ban hành quyết định cách nhau không xa. Từ đó “quần chúng” nghe theo chẳng có chi lạ.

Qua phân tích sơ bộ trên, Chàm hay Chiêm có khi còn nguyên bản, còn truyền thống hơn, nên chính xác hơn Chăm nữa. Dù sao, quy định của Nhà nước vẫn phải được tuân thủ. Tuân thủ, tuy thế nếu có ai dùng từ “Chàm” trong bài viết, nhất là khi có người viết đúng các tên gọi cũ như Trung tâm văn hóa Chàm, Ma Lâm Chàm chẳng hạn, ta phải chấp nhận mà không biên tập. Bởi sự thể không có gì sai hay miệt thị người Cham cả.