Trạm
xăng và siêu thị, những « phòng phiếu » thực thụ trong cuộc bầu cử giữa
kỳ tại Mỹ
Thanh Hà - RFI
Đăng
ngày: 03/11/2026 - 15:23
Đời
sống đắt đỏ là mối bận tâm hàng đầu của các cử tri Mỹ trong cuộc bầu cử giữa kỳ
ngày 03/11/2026. Nửa đầu nhiệm kỳ 2 dưới chính quyền Donald Trump, chính sách
kinh tế, thương mại và kể cả chính sách nhập cư đều gây thất vọng. Về phía đối
lập, mỗi ứng viên đảng Dân Chủ đều ý thức được rằng, nỗi bất mãn của cử tri khi
phải đổ xăng hay đi chợ là phương tiện hiệu quả nhất để giành lại đa số ở Quốc
Hội lưỡng viện.
Tăng
trưởng và lạm phát cùng gia tăng
Cử
tri Hoa Kỳ được kêu gọi bầu lại toàn bộ 435 đại biểu ở Hạ Viện, 1/3 Thượng Viện
và các thống đốc tại khoảng 40 bang trên toàn quốc. Các thăm dò trên những
trang mạng chuyên theo dõi các cuộc bầu cử (Decision
Desk HQ - thực hiện hôm 02/11/2026, hay Cook Political Report…) đều dự báo « một làn sóng
xanh », tức là đảng Dân Chủ có nhiều triển vọng giành thắng lợi. Thành
công này có được do một phần lớn cử tri Mỹ « mệt mỏi » với chính sách
bảo hộ thương mại, vì cuộc « xung đột không hồi kết tại Trung Đông »
đẩy chỉ số giá cả tăng thêm 3,7 % so với cùng thời kỳ năm ngoái.
Theo
thăm dò gần đây nhất do trường đại học Michigan thực hiện, chỉ số tin tưởng của
người tiêu dùng ở Mỹ rơi xuống mức tệ nhất từ 5 tháng trở lại đây. Thực tế
này che khuất những thành tựu kinh tế vĩ mô của siêu cường số 1 thế giới. GDP của
Mỹ trong quý 3/2026 tăng mạnh hơn các dự báo, đạt 3,4 %.
Một
nền kinh tế, hai tốc độ
Bốn
ngày trước bầu cử giữa kỳ, trả lời RFI Tiếng Việt, chuyên gia kinh tế Pháp,
Jean -François Boittin, thuộc cơ quan tư vấn chuyên về thương mại quốc tế, La
Fabrique de l’Exportation, từ Washington phân tích về toàn cảnh kinh tế Mỹ hiện
nay.
Jean-François
Boittin :
« Tôi cho rằng vấn đề mà chính quyền Trump đang phải đối mặt là các số liệu
tăng trưởng kinh tế của Mỹ rất thú vị. GDP trong quý III tăng mạnh hơn mong đợi,
đạt 3,4%. Tuy nhiên, người Mỹ trung bình lại hoàn toàn không cảm nhận được điều
đó. Trái lại, đại đa số đang phải đối mặt với cuộc sống ngày càng khó khăn vì lạm
phát và sức mua bị sụt giảm khi mà lương tăng chậm hơn so với vật giá trên thị
trường. Người dân có ít tiền hơn để chi tiêu. Nhưng nhìn chung, chỉ số tiêu thụ
trên toàn quốc vấn vững chắc nhờ tầng lớp giàu có. Đó là những người có thu nhập
cao vì có cổ phần chứng khoán. Tài sản của số này gia tăng cùng với đà tăng trưởng
kinh tế ở Mỹ. Cùng lúc, tăng trưởng kinh tế tại Hoa Kỳ 2 năm nay phụ thuộc rất
lớn vào một lĩnh vực duy nhất, đó là trí tuệ nhân tạo (AI) ».
RFI : Làm thế nào giải
thích tăng trưởng của Mỹ rất ngoạn mục, đạt 3,4% nhưng người dân bình thường
thì lại có cảm tưởng là cuộc sống chật vật hơn trước. Liệu điều này có ảnh hưởng
hay không, và ảnh hưởng như thế nào đến kết quả bầu cử giữa kỳ lần này ?
Jean-François
Boittin :
« Đầu tư của doanh nghiệp đang tăng ở mức 13%. Đây là mức tăng mạnh nhất từ
khi đại dịch COVID-19 kết thúc. Tuy nhiên, trong khi đầu tư công nghiệp tăng
13%, thì ở lĩnh vực xây dựng đầu tư lại giảm 3%.
Người
Mỹ đang gặp rất nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm và đầu tư vào bất động sản,
đặc biệt là mua nhà. Cách đây vài năm, trung bình 29 tuổi là người Mỹ đủ sức để
mua nhà. Giờ đây, phải đợi đến 40 tuổi mới thực hiện được giấc mơ này. Nguyên
nhân là giá bất động sản ngày càng đắt đỏ, khiến người dân phải tiết kiệm trong
thời gian dài hơn nhiều trước khi có thể mua được một căn nhà cho riêng mình.
Hai
năm trước, một trong những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn lớn của Donald Trump đối
với cử tri (ngoài các vấn đề liên quan đến nhập cư...) là việc ông từng gây dựng
được khối tài sản lớn trong lĩnh vực bất động sản. Vì vậy, nhiều cử tri cho rằng
ông là người đáng tin cậy để điều hành nền kinh tế Mỹ một cách hiệu quả. Thế
nhưng, trên thực tế, tình hình hiện nay lại hoàn toàn không diễn ra như vậy.
Cử
tri Mỹ ngoài ra đặc biệt quan tâm đến giá xăn dầu tăng cao. Đây là một yếu tố hết
sức quan trọng vì hệ thống giao thông công cộng chưa phát triển rộng khắp, ngoại
trừ các thành phố lớn. Người dân bình thường cần sử dụng ô tô và xăng dầu để đi
làm cũng như phục vụ rất nhiều nhu cầu thiết yếu khác trong cuộc sống.
Do
đó, khi giá xăng tăng mạnh, như đã xảy ra sau khi cuộc chiến chống Iran bắt đầu,
người
dân
Mỹ phải chịu áp lực chi phí sinh hoạt ngày càng lớn ».
RFI : Nhìn lại nửa đầu
nhiệm kỳ 2 của tổng thống Trump, tiêu biểu nhất là chính sách thuế quan, các biện
pháp bảo hộ áp nhắm tới « toàn cầu » : Chính sách này ảnh hưởng
thế nào đến kinh tế Hoa Kỳ ?
Jean-François
Boittin :
« Điều rất đáng chú ý : Đây cũng là một trong những quan điểm nhất quán
trong chính sách của Donald Trump. Trước khi tham gia chính trường, cách đây
khoảng 20 năm, ông từng lên án tình trạng thâm hụt thương mại của Mỹ, coi đó là
hành vi ‘trộm cắp’ nước ngoài gây ra, bòn rút Hoa Kỳ. Donald Trump có một cách
nhìn hoàn toàn phi kinh tế học về các hoạt động nhập khẩu và xuất khẩu.
Trên
thực tế, điều đang diễn ra là mặc dù người Mỹ trung bình không mấy quan tâm đến
các số liệu xuất khẩu hay nhập khẩu, nhưng nhiều cuộc thăm dò dư luận cho thấy
công luận Mỹ đánh giá chính sách thương mại của ông Trump rất tệ, còn tệ hơn cả
chính sách kinh tế của ông. Đây chính là minh chứng rõ ràng trong thực tế cho
thấy người dân cũng nhận thức được rằng các mức thuế quan được áp đặt đang khiến
giá hàng hóa tăng lên, và xét ở một khía cạnh nào đó, chính họ là những người
trực tiếp phải gánh chịu tác động này ».
RFI : Ông sống và làm việc
lâu năm tại thủ đô Washington, theo ông có những điểm nổi bật nào cần chú ý
trong cuộc bầu cử Midterms lần này ?
Jean-François
Boittin :
« Thực ra có ba hiện tượng đáng chú ý. Thứ nhất là động lực đi bầu của cử
tri. Trong tất cả các cuộc mít-tinh vận động tranh cử, Donald Trump luôn nhấn mạnh
lời kêu gọi mọi người hãy bỏ phiếu như thể chính ông cũng có tên trên lá phiếu.
Tuy nhiên, nhiều nghị sĩ không dám nói thẳng với tổng thống Hoa Kỳ rằng ông
không nên nói như vây.
Các
thăm dò dư luận cũng cho thấy rất rõ rằng phát biểu này càng làm gia tăng thái
độ phản đối của cử tri đảng Dân Chủ và những cử tri độc lập, và bất lợi cho các
ửng cử viên của đảng Cộng Hòa. Hiện tượng thứ hai là có một số lượng không nhỏ
cử tri đảng Cộng Hòa từng bỏ phiếu cho ông Trump cách đây 2 năm, nhưng hiện nay
lại hối hận, thậm chí cảm thấy xấu hổ vì đã bỏ phiếu cho ông Trump hồi năm
2024. Hiện tượng thứ ba, cũng rất quan trọng, là tỷ lệ cử tri tham gia bỏ phiếu.
Ở đây, có một nghịch lý là đối với một cử tri đảng Cộng Hòa, càng bất mãn vì
tình hình hiện nay thì họ lại càng không đi bỏ phiếu.
Dù
sao đi nữa, tỷ lệ cử tri tham gia bầu cử tại Mỹ nhìn chung khá thấp. Nếu tỷ lệ
này đạt 60% thì đã được xem là một kết quả rất tốt. Vì vậy, nhiều khả năng sẽ
có một bộ phận đáng kể cử tri tự nhận mình thuộc đảng Cộng Hòa không đi bỏ phiếu
vào Thứ Ba 3/11/2026 ».
RFI : Ngoài yếu tố kinh
tế có những lý do nào khác khiến người Mỹ bất mãn với chính sách của lãnh đạo
Nhà Trắng từ tháng 1/2025 tới nay ?
Jean-François
Boittin :
« Về những nguyên nhân khiến cử tri bất mãn, có thể nói là có bốn vấn đề
chính. Thứ nhất là kinh tế, như vừa đề cập ở trên, nhưng đồng thời gắn liền với
vấn đề kinh tế thì cử tri cũng ngày càng tức giận trước tình trạng tham nhũng.
Đặc
biệt, lần này những cáo buộc tham nhũng nhắm trực tiếp vào tổng thống, bởi một
số số liệu đã được công bố cho thấy : trong khi phần lớn người dân Mỹ đang phải
trải qua tình cảnh kinh tế khó khăn, thì tài sản của Donald Trump và gia đình lại
không ngừng lớn lên trong thời gian gần 2 năm qua, nhờ đầu tư vào tiền mã hóa
trong lúc Donald Trump giữ chức tổng thống và nhờ vào những thương vụ kinh
doanh đang được đàm phán và triển khai hiện nay với Nga … Do đó, vấn đề tham
nhũng cũng trở thành một chủ đề quan trọng, có khả năng thúc đẩy và tạo động lực
cho cử tri tham gia bầu cử.
Lý
do gây bất mãn thứ ba lại chính là vấn đề nhập cư. Thực ra mọi người đều đồng
tình với việc trục xuất những người nhập cư có hành vi phạm tội ra khỏi nước Mỹ.
Tuy nhiên, phần lớn người dân không hình dung rằng chính quyền lại tiến hành
truy quét cả những người hàng xóm của họ - những người cũng đi làm, đóng thuế
và sinh sống bình thường như bao người khác.
Vì
vậy, chính sách nhập cư này không nhận được sự ủng hộ rộng rãi trong dư luận,
ngoại trừ một bộ phận ngày càng thu hẹp những người bị có tư tưởng phân biệt chủng
tộc.
Cuối
cùng, yếu tố thứ tư là cuộc chiến tại Iran. Đối với một bộ phận cử tri, trong
đó có cả những người thuộc phong trào MAGA (Make America Great Again từng ủng hộ
dảng Cộng Hòa, việc Trump quyết định cùng Israel tiến hành các cuộc không kích
nhằm vào Iran đã gây ra sự bất mãn bởi đó là một sự can thiệp quân sự của Mỹ ở
nước ngoài và cũng là điều tối kỵ đối với một bộ phận cốt lõi trong lực lượng cử
tri ủng hộ ông. Số này từng nghĩ rằng Trump chỉ chăm lo cho nước Mỹ, chấm dứt
chính sách đối ngoại mà Washington đã theo đuổi trong nhiều thập kỷ, đặc biệt kể
từ sau chiến tranh Việt Nam, chấm dứt can dự vào các cuộc xung đột quân sự ở nước
ngoài ».
RFI : Xin một câu hỏi
chót. Về phía phe đối lập, liệu đảng Dân Chủ có thể khai thác được những bất
mãn chồng chất vừa nêu để giành được thắng lợi về chính trị hay không ?
Jean-François
Boittin :
« Chiến lược mà Đảng Dân chủ lựa chọn và tập trung triển khai rất rõ ràng
trong chiến dịch tranh cử trên khắp cả nước là vấn đề chi phí sinh hoạt. Đảng
này liên tục đặt câu hỏi với cử tri là tại sao xăng dầu đắt đến như vậy ? Xăng
dầu rất quan trọng đối với dân Mỹ, đặc biệt là tại các vùng nông thôn : người
ta có thể dễ dàng nhìn thấy những biển quảng cáo rất lớn hiển thị giá xăng và dầu
diesel.
Giá
dầu diesel còn đáng lo ngại hơn, bởi đây là loại nhiên liệu được sử dụng trong
hoạt động vận tải hàng hóa bằng xe tải. Vì vậy, giá diesel tăng sẽ kéo theo sự
gia tăng giá của hàng loạt sản phẩm mà người tiêu dùng mua sắm. 46% các mặt
hàng cần thiết nhất đối với người tiêu dùng ở Mỹ bị tăng gia và tăng hơn 3 %. Để
so sánh, tại Liên Hiệp Châu Âu chỉ có 36% các mặt hàng này bị lạm phát.
Điều
đó có nghĩa là lạm phát ở Mỹ cao hơn so với những nơi khác trên thế giới, ít ra
là so với những quốc gia có điều kiện kinh tế tương đương với Hoa Kỳ ».
RFI : RFI Việt ngữ thành
thật cảm ơn chuyên gia kinh tế Jean-François Boittin, thuộc cơ quan tư vấn
chuyên về thương mại quốc tế La Fabrique de l’Exportation, trả lời từ thủ đô
Washington.
Cách
nay hai năm, sau thất bại của ứng cử viên tổng thống Kamala Harris, đảng Dân Chủ
từng rút ra bài học là chính quyền Biden-Harris khi đó cũng đã ỉ vào những chỉ
số kinh tế tươi sáng mà lơ là quan tâm hàng đầu của người dân là lạm
phát.
