KINH TẾ, NGHỆ THUẬT, CHÍNH TRỊ và XÃ HỘI HỌC VỀ . . . RĂNG (Nguyễn Hoàng Văn)

 

Kinh tế, nghệ thuật, chính trị và xã hội học về… răng

Nguyễn Hoàng Văn

10/10/2026

https://baotiengdan.com/2026/10/10/kinh-te-nghe-thuat-chinh-tri-va-xa-hoi-hoc-ve-rang/  

 

Kề bên nhau mà như thể đắm chìm trong hai cảnh giới khác nhau, Trump và Tập làm tôi nghĩ đến nhận xét của Angus Trumble trong A Brief History of Smile: Đứng trước máy nhiếp ảnh thì nhân loại sẽ tự động tách ra làm hai phái, hoặc là cười, hoặc đơ mặt ra, không chút cảm xúc! [1]

 

https://baotiengdan.com/wp-content/uploads/2026/10/1-28.jpg

Trump ra tận sân bay, trải thảm đó đón Tập, đưa tay lên trán chào như thể hạ sĩ gặp sĩ quan, còn Tập thì đơ mặt ra, không chút cảm xúc. Nguồn ảnh: Reuters

Cuốn Một lịch sử vắn tắt của nụ cười này ra đời theo nỗ lực vươn mình từ vị trí kinh tế của răng lên nghệ thuật về nó khi giới nha khoa muốn soi vào chức nghiệp của mình một ánh sáng mới, thi vị hơn mà cũng hàn lâm hơn. Đảm nhiệm sứ mạng này là Trumble (1964 – 2022), nhà nghiên cứu nghệ thuật từng nắm vai giám đốc hay giám tuyển của những viện bảo tàng hay trung tâm nghệ thuật uy tín tại Úc, Anh và Mỹ như National Portrait Gallery of Australia hay Yale Center for British Art tại Viện Đại học Yale v.v. Xuất thân từ Trung học Grammar tại Melbourne, nơi hầu hết bạn bè đều trở thành nha sĩ, Trumble nổi bật giữa những cựu đồng môn đang ngấy răng như những chủ tiệm phở ngấy phở nên, lần hội ngộ nào cũng vậy, cũng được sắp xếp để thuyết trình về đề tài “Răng trong nghệ thuật” và, lần này đến lần khác, những ý tưởng trình bày đã được khai triển thành công trình khảo cứu độc đáo này.

 

Mà cũng nhờ vậy nên chúng ta mới biết rằng răng, nếu có phô bày trong nghệ thuật, hoàn toàn thuộc về độc quyền của giới bình dân. Cười, khóc hay rên la, chỉ những thành phần cùng đáy của xã hội, từ những những gã đàn ông nát rượu trong các tửu quán cáu bẩn, những người lùn, gái điếm, dân giang hồ Gypsy hay nạn nhân của tòa án tôn giáo trong thời kỳ bài trừ dị giáo v.v. mới phơi bày trọn vẹn hay một phần của hai hàm. Ngược lại, giới tinh hoa quý tộc thì hoàn toàn kín kẽ, không bao giờ cười hở môi, như nụ cười Mona Lisa, người đàn bà quyền quý trong bức chân dung bất hủ của Leonardo da Vinci [2].

 

Nếu đó là hội họa thì, trong đời sống hiện đại, cách mà Trumble phân chia nhân loại trước ống kính truyền hình liệu có hợp lý, một trăm phần trăm? Một khuôn mặt, nếu điểm thêm một nụ cười, ắt sẽ thân thiện hơn, tươi tắn hơn và… đẹp hơn nên, luôn luôn, sẽ có hạng thứ ba với những nụ cười giả tạo mà, giản tiện nhất, là thầm phát âm một từ nào đó để có khuôn mặt như cười, từ cheese của người Anh đến kimchi của người Hàn hay whisky với người Nhật.

 

Có cười giả, người ta chỉ giả để được… ăn ảnh hơn thì, với những người như Trump hay Tập, khoảnh khắc tích tắc trước cái máy ảnh lại là cơ hội để “ăn quyền lực” hơn với một thông điệp chính trị đúng lúc và, ở đây, cả hai đều cực đoan hóa chọn lựa của mình. Nụ cười thân thiện của Trump trông cực kỳ giả tạo, giả đến độ gây cảm tưởng là hình quảng cáo của một hãng kem đánh răng nào đó hay, thậm chí, chỉ là gắng gượng non nớt của đứa bé mẫu giáo đang cố làm hài lòng cô giáo khi được yêu cầu cười lên để chụp ảnh chung. Còn Tập thì, dẫu không cười, lại nghiêm trọng hóa sự bình thản đến mức giả tạo. Môi Tập mím chặt. Hai mắt Tập híp lại. Mặt Tập thì đơ ra như chủ ý bày tỏ sự ngao ngán và chán chường, như muốn tạo ra khoảng cách của bậc bề trên với kẻ dưới cơ, kiểu “hắn cần ta chứ ta đây đâu hề cần hắn, hắn phải đích thân ra tận cửa máy bay để đón ta cơ mà”!

 

Tập là một thứ cáo già chính trị, đã trui rèn trong một môi trường khốc liệt, đầy cạm bẫy, mưu mô qua những thăng trầm gay gắt. Từ một thái tử đảng bị đày ải về nông thôn trong Cách mạng Văn hóa, rồi từ một chân bí thư huyện vùng quê ngoi lên đến vị trí hôm nay, Tập hẳn phải sành sỏi việc đóng kịch, sành sỏi việc tiết chế khuôn mặt sao cho phù hợp với từng tình huống chính trị. Từ độ mím của đôi môi đến độ híp của hai con mắt, độ đơ của khuôn mặt giữa lúc cùng Trump nhìn vào những cái ống kính, Tập ắt phải dụng tâm tính toán đâu vào đó.

 

Còn Trump, khi vô tư nhe cả hai hàm, không chỉ không thể hiện được tư thế của một chính trị gia trưởng thành mà, theo Trumble, không toát ra được một dáng dấp quý phái, tinh anh. Trump, do đó, đã không thể hiện được phong cách quý tộc mà lạc điệu và quê mùa như một thứ trọc phú may mắn trúng độc đắc về chính trị và đây, phải chăng, là “cốt cách” của ông ta?

 

Nếu phong cách là thứ mà chúng ta có thể học hỏi và tập luyện thì cốt cách lại thuộc về bản chất, hoàn toàn thâm căn cố đế, khó mà gột bỏ và vấn đề, liệu, có thể mổ xẻ theo hướng nhìn của ‘Cấu trúc luận’, Structuralism?

 

Cấu trúc luận cho rằng, xã hội có thay đổi đến đâu đi nữa thì “cấu trúc” của nó cũng giữ nguyên, thí dụ như những lớp lang quyền lực của làng xã chúng ta. Sau bao nhiêu bể dâu, cấu trúc quyền lực hương thôn đó hầu như vẫn nguyên vẹn với “phép vua thua lệ làng”, với những bí thư xã thay cho chánh tổng, những thôn trưởng thay cho lý trưởng, những công an xã thay cho trương tuần rồi muôn vàn loại “phí” cùng sưu dịch ập lên đầu hương dân chẳng khác gì thời trước. Cấu trúc quyền lực của làng đã bất dịch như thế thì “cấu trúc cười” của chúng ta, trên góc độ nhân tướng học, cũng là bất biến?

 

Một lần về quê, gặp lại một bạn học cũ đã ba mươi năm không gặp, người bạn đã không thể nào nhận diện cho đến khi tôi… cười. Kinh nghiệm cá nhân này, với tôi, đã vươn tới tầm mức quy luật khi, một lần khác, lúc chị tôi từ Mỹ sang Úc gặp lại một người bạn thời trung học, anh bạn cũng không thể nào nhận ra nét cũ cho đến lúc chị tôi… cười. “Cấu trúc cười”, hiểu như tương quan giữa độ hở của hàm răng, độ mím của môi, độ nhăn của cơ mặt v.v. và, có bất dịch như thế, nó mới có thể đánh động ký ức của những người bạn cũ sau bao nhiêu năm không gặp, sau bao nhiêu là tang hải ngay trên khuôn mặt.

 

Xét như thế thì cách cười phơi cả hai hàm của Trump hay những chính khách trên đỉnh cao quyền lực khác cũng là một thứ cốt cách không thể gột rửa? Nếu cái cười của Trump trong tấm hình chụp chung với Tập cho thấy sự giả và sự bất toàn, phản tinh anh hay phi quý tộc thì, những nhà lãnh đạo thuộc hạng “đỉnh cao trí tuệ” của chúng ta cũng vậy, cũng giả, cũng bất toàn bởi văn hóa của họ hoàn toàn không được thăng tiến song song với quyền lực của họ.

 

https://baotiengdan.com/wp-content/uploads/2026/10/1-29.jpg

Nụ cười của lãnh đạo đảng CSVN Tô Lâm. Nguồn: VietNamNet

 

https://baotiengdan.com/wp-content/uploads/2026/10/1.gif

Nụ cười của cố TBT Lê Duẩn. Ảnh trên mạng

 

Vấn đề, do đó, cũng có thể phân giải từ góc độ xã hội học về sự thay đổi của con người từ tầng bậc thấp lên những tầng bậc cao hơn.

 

Xã hội học cho rằng, để bước lên lên cao về mặt giai tầng, một cá nhân hay một gia tộc phải trải qua ba quá trình tích lũy song song: Tích lũy về kinh tế, tích lũy về văn hóa và tích lũy về quan hệ xã hội. Trúng số hay tìm được kho vàng thì không thể lên hạng và hòa nhập ngay vào giai tầng bên trên mà, thường, vẫn bị bỉ thử như một thứ giàu xổi, học đòi. Nếu phong cách, như đã nói, là điều có thể học hỏi thì sự học hỏi này lại là một tiến trình lâu dài, như là sự tích lũy về văn hóa và quan hệ xã hội. Buông thả trong sự xu phụ của đám nịnh thần, hạng trúng số chính trị này luôn luôn thất bại về văn hóa bởi không thể nào học hỏi, không thể nào tích lũy được cái gì khá hơn, cao nhã hơn. Nói theo Trumble thì dẫu tài sản kếch xù bao nhiêu, dẫu quyền lực thâu tóm vào trong tay ngất ngưỡng bao nhiêu, bọn trúng số hay mèo mù vớ cá rán về chính trị này vẫn mãi mãi thô kệch và quê mùa với những cái cười phơi bày trọn vẹn hay một phần của hai hàm.

 

https://baotiengdan.com/wp-content/uploads/2026/10/1-30.jpg

Nụ cười hở hai hàm của Trump và Tô Lâm tại Nhà Trắng ngày 20/2. Nguồn ảnh: VNA/VNS

 

Nhưng có cùng hở cả hai hàm thì đó cũng không thể là một cộng đồng nhất quán và điều này thuộc về địa hạt kinh tế của răng. Nếu cái cười của Trump có thể khiến chúng ta thoáng nghĩ đến hình ảnh quảng cáo cho một nhãn hiệu kem đánh răng nào đó thì những cái cười “phản tinh anh” của những đỉnh cao quyền lực lại không thể hiện được một dấu vết nào của kỹ nghệ nha khoa mà, bất quá, chỉ có thể nhắc lại Mao Trạch Đông, kẻ cả đời không bao giờ dùng đến bàn chải đánh răng, chỉ súc miệng bằng nước trà, òng ọc súc xong thì, ực một cái, cho trôi vào họng tất, cả nước, cả cái, từ bã trà đến những hạt thức ăn vừa mới bong ra, sau bao nhiêu giờ đồng hồ bám trụ và lên men trên mặt lưỡi, trên nứu hay cố thủ giữa những kẽ răng [3].

 

Có súc cái gì đó – súc miệng, súc chai hay súc lọ, súc bình – chúng ta chỉ súc là để tẩy rửa những cặn bã bám dính rồi thải bỏ nhưng Mao thì ngược lại, ngay với cái mồm và cái cổ họng của mình. Nếu Mao, trong đời sống cá nhân, có thể khiến chúng ta phát tởm qua cách tắm rửa, cách tiêu hóa hay bài tiết và cả cách giải quyết sinh lý thì, trong đời sống công như một nhà lãnh đạo quốc gia, còn khiến chúng ta ghê tởm hơn rất nhiều với những tội ác và sự phá hoại tày trời mà, tội phá hoại lớn nhất, là bắt tổ quốc và nhân dân phải tiêu hóa, phải hấp thụ những gì mà lịch sử hay cá nhân y đã đào thải [4].

 

Mà những lãnh tụ cười phơi cả hai hàm nói trên cũng vậy, có khá hơn gì? Những gì đang diễn ra cho thấy đó chính là một thứ tội phạm trời sẽ không dung và đất sẽ không tha bởi đang moi móc những thứ đã nằm yên trong hố rác của lịch sử ra mà cưỡng ép đất nước và nhân dân phải tiêu hóa, phải chấp nhận như là con đường đi đến tương lai.

_________

Chú thích:

 

1. Augus Trumble (2004), A Brief History of Smile, Allen & Unwin, trang xxiii

 

2. Trumble, sđd, trang 133 – 135

 

3. Zhisui Li (1994), The Private Life of Chairman Mao – The inside sotry of the man who made modern China, Random House, London, trang 99.

 

4. Li Zhisui, sđd, những chi tiết về sức khỏe và lối sống của Mao được trình bày trong Chương 8 và 9.

Về việc bài tiết của thì Mao có sở thích ỉa đồng và nhân viên phục dịch phải tạo ra một cái “đồng” ngay giữa trụ sở của Trung ương đảng ở Bắc Kinh (Trung Nam Hải) để phục vụ. Ngoài ra, do sở thích ẩm thực, Mao bị táo bón kinh niên nên luôn có nhân viên phục dịch chuyên việc… móc hậu môn, ngay trong khi đại tiện: Arnold Ludwig (2013), King of the Mountain: The Nature of Political Leadership, University Press of Kentucky, trang 188 – 189

.