Trung
Quốc và Hoa Kỳ "xuất khẩu" khủng hoảng sang Châu Âu
Thùy Dương - RFI
Đăng
ngày: 08/10/2026 - 10:44
Cường
quốc công nghiệp Trung Quốc sản xuất quá nhiều, cường quốc tài chính Hoa Kỳ vay
nợ quá nhiều. Sự mất cân đối chủ yếu diễn ra giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc, nhưng Châu
Âu lại bị tác động, trở thành bên gánh chịu sự điều chỉnh của sự mất cân đối
đó.
Ảnh
tư liệu ngày 09/11/2017 : Tổng thống Mỹ Donald Trump (P) và chủ tịch Trung Quốc
Tập Cận Bình tại Đại lễ đường Nhân Dân, Bắc Kinh, Trung Quốc. AP - Andy Wong
Trên
đây là ý chính trong bài phỏng vấn « Trung Quốc và Hoa Kỳ xuất khẩu khủng hoảng
sang châu Âu » của trang mạng địa chiến lược của châu Âu, Le
Grand Continent, với kinh tế gia Hélène Rey, từng chủ trì nhóm công tác về các
mất cân đối toàn cầu của G7 và kinh tế gia Pierre Wunsch, thống đốc ngân hàng
trung ương Bỉ. RFI trích dịch bài phỏng vấn.
Hélène
Rey, xin bà giải thích vì sao phải lo ngại về sự mất cân đối ?
Hélène
Rey :
Bởi lịch sử cho thấy những mất cân đối lớn, như đã xảy ra vào năm 1985 hoặc năm
2007, cuối cùng dẫn đến những căng thẳng quốc tế. Khi một quốc gia như Trung Quốc
xuất khẩu ồ ạt, nước này làm suy yếu năng lực công nghiệp của các quốc gia nhập
khẩu. Khi những hoạt động xuất khẩu này gây xáo trộn mạnh như hiện nay, chúng
thúc đẩy chủ nghĩa bảo hộ.
Rủi
ro khác là về tài chính. Những dòng chảy thương mại này đi kèm với các dòng vốn
tương ứng : các khoản phải thu và các khoản tài trợ được tích lũy, đôi khi có sử
dụng đòn bẩy tài chính. Khi các dòng vốn có quy mô rất lớn và người ta
không còn biết rõ ai đang tài trợ cho ai, bất ổn sẽ trở thành một mối đe dọa.
Đó
là điều đã xảy ra trong giai đoạn 2007-2008: những mất cân đối khổng lồ, được
châu Á tài trợ một phần, cùng với thâm hụt lớn của Hoa Kỳ, sau đó dẫn tới một
cuộc khủng hoảng nghiêm trọng. Những tác nhân đó vẫn còn hiện diện và loại rủi
ro này có thể tái diễn.
Vậy
bà có đề xuất gì ?
Hélène
Rey :
Lập luận cốt lõi của tôi, như trong báo cáo mà chúng tôi đã trình lên G7, là để
điều chỉnh những mất cân đối này, cần phải điều chỉnh các chính sách kinh tế vĩ
mô tạo ra chúng.
Tại
Hoa Kỳ, đó là tình trạng chi tiêu ngân sách quá mức trong một nền kinh tế mà
nhu cầu vốn đã mạnh. Tại Trung Quốc, đó là một cơ cấu đầu tư bị lệch, hướng vào
công nghiệp và xuất khẩu, gây bất lợi cho dịch vụ. Tiêu dùng của các hộ gia
đình Trung Quốc bị kìm hãm : đầu tư quá nhiều vào công nghiệp chế tạo và một số
lĩnh vực công nghệ, nhưng lại không đủ đầu tư vào dịch vụ cũng như hướng vào
tiêu dùng.
Nếu
hai mô hình này không được tái cân bằng, và nếu châu Âu không đẩy nhanh đầu tư
sản xuất và tăng trưởng, những mất cân đối sẽ tiếp tục tồn tại. Khi đó, một bên
sẽ tích tụ những điểm dễ tổn thương về tài chính, bên kia là những căng thẳng
thương mại, và toàn bộ những điều này sẽ khó quản lý.
Pierre
Wunsch, ông đã đề cập đến sự trở lại của « eurosclérose » (ý nói đến sự trì trệ
của Liên Âu, khái niệm có từ những năm 1970-1980). Nhận định này có bị cường điệu
hay không ?
Pierre
Wunsch :
Châu Âu bị xem là tụt hậu, quá nhiều quy định, đổi mới và tăng trưởng chưa đủ.
Suốt 40-50 năm qua, cuộc tranh luận vẫn lặp lại những thông điệp và câu trả lời
tương tự, đó là tăng cường hội nhập và hợp tác ở cấp độ châu Âu và những kế hoạch
lớn, nhưng chưa thực sự giải quyết được vấn đề.
Tuy
nhiên, không phải mọi thứ đều tiêu cực. Sau các cú sốc dầu mỏ, châu Âu đã lựa
chọn thị trường chung, mở cửa thương mại và thi hành chính sách cạnh tranh
nghiêm ngặt, đồng thời không theo đuổi chính sách công nghiệp. Mô hình dựa vào
thị trường này nhìn chung đã hoạt động khá tốt.
Trong
một thế giới dựa trên luật lệ, châu Âu với 27 quốc gia và một hệ thống ra quyết
định phức tạp lại có lợi thế. Liên Âu thậm chí khiến các tiêu chuẩn của mình
lan tỏa ra thế giới, tạo nên « hiệu ứng Bruxelles » (các quy định
của Liên Âu có thể buộc hoặc khiến các công ty, thậm chí các quốc gia ngoài
Liên Âu, phải tuân theo những tiêu chuẩn của Liên Âu).
Nhưng
châu Âu vẫn tiếp tục bỏ lỡ các làn sóng đổi mới. Chiến lược
Lisbonne lẽ ra phải biến chúng ta thành lục địa đổi mới nhất thế giới, nhưng
chúng ta đã không trở thành như vậy. Không một công ty nào của châu Âu được
xếp vào nhóm Bảy tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Và hiện
nay, trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và robot, Hoa Kỳ và Trung Quốc đang dẫn
đầu, còn châu Âu nhiều nhất cũng chỉ đứng thứ ba.
Vậy
điều gì đã thay đổi ?
Pierre
Wunsch :
Chúng ta chuyển từ một thế giới dựa trên các quy tắc sang một thế giới mang
tính giao dịch, trong khi châu Âu thì hoàn toàn theo hướng ngược lại : ở châu
Âu, mọi thứ đều được điều chỉnh bởi các quy tắc.
Những
lựa chọn từng phát huy hiệu quả ngày hôm qua giờ đây không còn có thể được áp dụng
nguyên trạng. Bởi vì, trước hết, quyền tự chủ chiến lược hiện nay bao gồm khả
năng tiếp cận đất hiếm. Tiếp đó, do các quy định của chúng ta về khí hậu, do sản
xuất theo phương thức khử carbon, chúng ta mất khả năng cạnh tranh trong một số
lĩnh vực, đặc biệt là công nghiệp nặng. Châu Âu muốn sản xuất ở những nơi mà
chúng ta không có lợi thế tự nhiên, điều mà một giải pháp thuần túy dựa trên thị
trường không cho phép.
Cần
phải tìm một con đường trung gian, nhìn chung tôn trọng các quy tắc, nhưng có
những công cụ cho những trường hợp mà chúng ta sẽ không thể làm như vậy, cho dù
đó là trợ cấp, chính sách công nghiệp hay các rào cản thương mại. Thương mại phải
tiếp tục dựa trên các quy tắc, với những giới hạn đối với chính sách công nghiệp
nhằm tránh sự chạy đua giữa các quốc gia châu Âu, nhưng đôi khi chúng ta sẽ phải
đi chệch khỏi những quy tắc đó.
Toàn
bộ khó khăn là làm thế nào dung hòa 40 năm tôn trọng các quy tắc với một vị tổng
thống Hoa Kỳ như Donald Trump, mỗi ngày lại nghĩ ra một thứ gì đó mới.
Vậy
thì châu Âu nên ứng xử như thế nào với Hoa Kỳ ?
Pierre
Wunsch :
Để trả lời, tôi sẽ lấy một ví dụ. Donald Trump tới Scotland, nhìn thấy những
tua-bin gió gần sân golf của mình, không thích chúng và tính đến việc áp đặt
thuế quan vì lý do đó. Đối với châu Âu, những tua-bin gió ở gần một sân golf chẳng
liên quan gì đến thương mại. Còn đối với ông Trump, mọi vấn đề đều có liên hệ với
nhau.
Châu
Âu từ trước đến nay luôn xem thương mại, quốc phòng và môi trường là những lĩnh
vực tách biệt. Nhưng trước một người chơi tất cả các quân bài của mình và nói với
Zelensky rằng « ông không có quân bài nào », cách làm đó không còn hiệu quả nữa.
Chúng
ta phải chấm dứt cách tiếp cận tách biệt giữa các lĩnh vực này và xây dựng bộ
bài của riêng mình bằng cách liên kết quốc phòng, thương mại và môi trường, điều
mà cho đến nay châu Âu hầu như chưa làm.
Chúng
ta cũng phải xác định vị thế địa chính trị của mình giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc,
một bài toán mà trong thời gian dài chúng ta đã né tránh.
Nga
tiến hành chiến tranh tại Ukraina, châu Âu ủng hộ Ukraina và Trung Quốc ủng hộ
Nga. Trước đây, những vấn đề này vẫn được tách biệt. Giờ đây, câu hỏi được đặt
ra là : Liệu Liên Âu có thể phớt lờ việc một quốc gia vốn được cho là phải tôn
trọng các quy tắc chung của chúng ta lại là đồng minh thân cận nhất của kẻ thù
nguy hiểm nhất của chúng ta hay không ?
Châu
Âu có những công cụ để đáp trả hay không ?
Hélène
Rey :
Về vấn đề thương mại, tôi sẽ ủng hộ một trật tự dựa nhiều hơn vào các quy tắc.
Chúng
ta đã được hưởng lợi từ trật tự đa phương kể từ sau Đệ Nhị Thế Chiến, và khi
chúng ta là tác nhân thương mại lớn nhất, thì việc thoát khỏi trật tự đó là điều
dễ dàng. Ngay từ đầu, các quy tắc của GATT (Hiệp định chung về Thuế quan và
Thương mại), sau đó là của WTO (Tổ chức Thương Mại Thế Giới), đã thừa nhận rằng
tự do thương mại hoàn toàn sẽ không bao giờ có thể duy trì được về mặt chính trị.
Những dòng hàng nhập khẩu đột ngột có thể gây ra quá nhiều thiệt hại. Chính vì
vậy, các quy tắc này đã quy định những điều khoản để ứng phó với tình trạng đó.
Có
các biện pháp chống bán phá giá, vốn rất quen thuộc, và các biện pháp chống trợ
cấp, tương đối hạn hẹp, chỉ bao phủ một phần nhỏ hàng xuất khẩu của Trung Quốc.
Đặc biệt, có điều khoản tự vệ, theo đúng tinh thần của GATT (Hiệp định chung về
Thuế quan và Thương mại), cho phép áp dụng thuế quan hoặc hạn ngạch trước một
làn sóng hàng nhập khẩu gây tổn hại cho nền kinh tế. Do việc thực thi trở nên
quá phức tạp, điều khoản này ngày càng ít được sử dụng.
Báo
cáo của chúng tôi đề xuất quay trở lại tinh thần ban đầu này và tạo điều kiện
thuận lợi hơn cho việc sử dụng nó. Điều khoản này bảo vệ tạm thời một nền kinh
tế, trong thời gian nền kinh tế đó thích nghi. Nó cũng không mang tính phân biệt
đối xử, bởi tuân thủ nguyên tắc đối xử bình đẳng với các đối tác thương mại, được
áp dụng đối với tất cả hàng nhập khẩu thuộc một ngành, khiến nó trở nên dễ được
chấp nhận hơn về mặt chính trị. Chính về phương diện pháp lý mà điều khoản này
vẫn còn nặng nề, và đó là điểm cần được cải thiện.
Hoa
Kỳ đang chơi một ván bài khác, nhưng một phần đáng kể của thương mại thế giới
không liên quan đến Hoa Kỳ. Nếu phần còn lại của thế giới phối hợp với nhau,
tôn trọng các quy tắc và điều chỉnh chúng theo tinh thần của GATT mà không từ bỏ
các quy tắc đó, những căng thẳng này sẽ giảm đi đáng kể.
Còn
trước sự cưỡng ép kinh tế thì sao ?
Hélène
Rey :
Trong một thế giới mà ở đó có những nước cho rằng « tôi có thể cưỡng ép các bạn
bởi vì các bạn phụ thuộc vào tôi », châu Âu phải tự bảo vệ mình bằng cách xác định
nút thắt then chốt mà chúng ta phụ thuộc vào : ví dụ đồng đô la trong hệ
thống tài chính quốc tế, hoặc đất hiếm và các khoáng sản quan trọng cần thiết
cho quá trình điện khí hóa, những nguồn nguyên liệu phần lớn nằm dưới sự kiểm
soát của Trung Quốc.
Có
một hình thức phòng thủ khác : đa dạng hóa nguồn cung với các đồng minh, hoặc tự
sản xuất, nhằm ngăn những sự phụ thuộc này hình thành trong các chuỗi giá trị của
chúng ta. Đó là điều hiện nay chúng ta đang chứng kiến, cả ở Hoa Kỳ lẫn châu
Âu.
Không
tồn tại một sự đồng thuận chung ở châu Âu về Trung Quốc, và ngành công nghiệp Đức
vẫn coi trọng việc tiếp cận thị trường Trung Quốc, cho dù điều này ngày càng ít
đúng hơn. Pierre Wunsch, châu Âu phải làm thế nào ?
Pierre
Wunsch :
Chính điều này khiến những vấn đề trở nên phức tạp, ngay cả khi châu Âu đã có sẵn
một số công cụ. Giờ đây cần phải xem xét lại cách sử dụng những công cụ đó. Khẩn
trương đối phó với sự cạnh tranh của nhiều quốc gia là một chuyện; đối mặt với
một quốc gia duy nhất có quy mô rất lớn và không tôn trọng các quy tắc lại là một
chuyện khác.
Trung
Quốc không phải là một nền kinh tế thị trường và đã tiến hành một chính sách
công nghiệp nhằm thống trị một số lĩnh vực. « Cú sốc Trung Quốc » đầu tiên đã
tác động đến một số quốc gia, như Bồ Đào Nha, mạnh hơn nhiều so với phần còn lại
của châu Âu. Ngày nay, Trung Quốc có chính sách công nghiệp đối với mọi lĩnh vực
và không che giấu điều đó : Trung Quốc muốn tự chủ trong tất cả các lĩnh vực và
không còn nhập khẩu bất cứ thứ gì (…)
Quan
điểm của tôi là hãy xây dựng các liên minh và duy trì tự do thương mại với những
đối tác tôn trọng các quy tắc, nhưng Trung Quốc là một trường hợp riêng. Không
nên vội vàng, bởi những lựa chọn này sẽ có những hệ quả.
Mô
hình của Trung Quốc có thể kéo dài hay không ?
Hélène
Rey :
Không phải vô thời hạn, và Bắc Kinh biết điều đó. Việc xuất khẩu quá nhiều và
nhập khẩu quá ít khiến các thị trường đầu ra ngày càng thu hẹp, nhất là khi xuất
khẩu ngày càng đóng vai trò nhỏ hơn trong nền kinh tế Trung Quốc. Nếu phần còn
lại của thế giới trở nên bảo hộ hơn, như đang diễn ra hiện nay, Trung Quốc sẽ đụng
phải một bức tường. Thêm vào đó là những lo ngại về việc làm : những mầm mống của
một sự thay đổi đã tồn tại, vấn đề còn lại là thay đổi như thế nào và khi nào.
Ủy
Ban Châu Âu đang hướng tới một chính sách công nghiệp chủ động hơn. Liên Âu có
đủ khả năng để làm điều đó không ?
Pierre
Wunsch :
Đó chính là toàn bộ vấn đề về ngân sách. Do thiếu khả năng đối phó ở cấp độ
châu Âu, các chính sách công nghiệp, ngay khi được cho phép, lại được chuyển về
cấp quốc gia. Chẳng hạn, trong lĩnh vực thép, Ủy ban đã cho phép các quốc gia
thành viên trợ cấp cho đầu tư xanh. Kết quả là Bỉ đóng góp một khoản nhỏ, còn Đức
là 700 triệu euro. Khi đó, chúng ta có nguy cơ làm phân mảnh thị trường chung,
bởi các quốc gia đang thay thế cho một châu Âu, nhưng lại không có đủ nguồn lực.
Để
làm tốt nhất, cần kết hợp các công cụ thương mại và các công cụ công nghiệp, lựa
chọn công cụ hiệu quả nhất tùy từng lĩnh vực, nhưng tôi không chắc là cơ chế hiện
nay có thể làm được điều đó. Chừng nào ngân sách châu Âu vẫn ở mức hiện tại, một
chính sách công nghiệp hiệu quả ở quy mô Liên Âu sẽ vẫn rất hạn chế. Chúng ta
buộc phải lựa chọn những công cụ phù hợp với tình trạng thiếu nguồn lực tài
chính, trong khi đó chưa chắc đó là những công cụ tốt nhất. Vì vậy, chúng ta
cũng sẽ phải xem xét vấn đề thuế quan, chứ không nên loại bỏ chúng ngay từ đầu.
Trước
Trump, Tập Cận Bình và Putin, liệu châu Âu có cần một nền công nghiệp quốc
phòng được tài trợ chung ?
Pierre
Wunsch :
Về nguyên tắc, tôi hoàn toàn đồng ý. Tuy nhiên, tôi đã từng làm việc về việc
xác định những nhu cầu chung, cho đến cả những chiếc mũ bảo hiểm của binh sĩ,
nên đối với tôi, việc chuyển sang mua sắm chung cho 27 quốc gia dường như là
quá tham vọng : chỉ riêng giữa Pháp và Đức thôi cũng đã rất khó khăn rồi.
Tôi
cũng thận trọng với ý tưởng thử nghiệm trong vòng 5 năm rồi mới xem xét kết quả,
bởi trong một số ngành công nghiệp, thiệt hại có thể xảy ra rất nhanh. Sự thận
trọng của tôi cũng xuất phát từ một chính sách thương mại từng bị cho là không
đủ để bảo vệ những người chịu thiệt từ toàn cầu hóa.
----------------------------------
Các
nội dung liên quan
Trung
Quốc : Công xưởng đã trở nên nguy hiểm của thế giới
ĐIỂM
BÁO
Mỹ
- Trung Quốc trước viễn cảnh chấm dứt chiến tranh thương mại ?
MỸ
- TRUNG QUỐC
Trung
Quốc và Hoa Kỳ đạt đồng thuận tám điểm, bao gồm đối thoại AI và thương mại
QUAN
HỆ MỸ - TRUNG
No comments:
Post a Comment