Chuyên
gia tài chính Trung Quốc bàn về VinFast, Vingroup và kinh tế Việt Nam
Fan Tong Huang Lao Ban, 饭统戴老板|西贡河畔的谜题：越南的三星和比亚迪在哪里？,
Guancha, 10/09/2024.
Lê Thị
Thanh Loan, biên dịch
17/09/2024
https://nghiencuuquocte.org/2024/09/17/chuyen-gia-tai-chinh-trung-quoc-ban-ve-vinfast-vingroup-va-kinh-te-viet-nam/
Ngày 15/8/2023, hãng ô tô Việt Nam VinFast được
niêm yết tại Mỹ với giá trị vốn hóa ở mức cao nhất lên tới 200 tỷ USD.
Tuy không có danh tiếng lẫy lừng nhưng
VinFast lại được nhà nhà biết đến ở Việt Nam, công ty mẹ của hãng xe này là Tập
đoàn Vingroup, doanh nghiệp tư nhân lớn nhất Việt Nam. Công ty này có vô số điểm
tương đồng với Evergrande: ông chủ Phạm Nhật Vượng cũng là người giàu nhất giống
như Hứa Gia Ấn, hoạt động kinh doanh chính của họ là bất động sản, cả hai đều
thích làm bóng đá và có tư duy “cái gì ra tiền thì làm cái đó”. Nhìn tổng thể
thì VinFast gần như là phiên bản Việt Nam của Evergrande.
Hiểu như thế nào về khái niệm vốn hóa thị trường
200 tỷ USD? Nếu xếp hạng thì con số này đứng thứ ba thế giới, chỉ sau Tesla và
Toyota. Trên thực tế, khi Phố Wall xếp hạng VinFast, đó cũng là lúc lý thuyết về
sự trỗi dậy của Việt Nam đang ở vào thời đỉnh cao. Ở một mức độ nào đó, điều
này phản ánh trí tưởng tượng đẹp đẽ của thế giới về việc Việt Nam sẽ thay thế vị
thế công xưởng thế giới của Trung Quốc, ngay cả khi chưa có ai trên thế giới
ngoài người Việt được chiêm ngưỡng xe của VinFast.
Vào cuối tháng 7, tôi đến TP.HCM công tác và
có ghé thăm một cửa hàng VinFast. Giống như các thế lực mới trong nước, VinFast
cũng mở cửa hàng trải nghiệm tại các trung tâm mua sắm cao cấp. Một người bạn
Trung Quốc ở Việt Nam cùng tôi đi khảo sát cho biết, xe điện VinFast về cơ bản
được lắp ráp từ linh kiện Trung Quốc: pin của Gotion High-Tech, động cơ của
Dalian Haosen, radar của Shanghai Baolong và cảm biến nhiệt của Jiangsu
Kingfield…
Vì vậy, chiếc xe này đem lại cảm giác có chút
“giả”.
Lịch sử đã chứng minh Việt Nam không mấy phù
hợp với vị trí thứ ba thế giới. VinFast nhanh chóng bị đưa trở lại giá trị thực
và vốn hóa đã giảm 95% so với mức đỉnh. Tuy nhiên, khi thảo luận với người bạn
Việt Nam về công ty này, chúng tôi nảy ra một câu hỏi thú vị: VinFast đã dựa
vào sự thổi phồng của Phố Wall để trở thành thương hiệu Việt đầu tiên vươn tầm
toàn cầu, nhưng ngoài nó ra, Việt Nam đã từng có thương hiệu đẳng cấp thế giới
hay đẳng cấp châu Á nào?
Bối cảnh của câu hỏi này là: Việt Nam đã bước
sang năm thứ 38 kể từ cuộc cải cách vào năm 1986, ít nhất cũng phải có một số
công ty trong nước có tên tuổi.
Thế là người bạn Việt Nam của chúng tôi kể ra
một loạt cái tên: Vinamilk, Viettel, VietinBank… Một người bạn Singapore cùng
ngành đã làm việc ở Việt Nam hơn mười năm ngắt lời anh ấy và nói rằng, có rất
ít người dân ở các nước láng giềng Đông Nam Á của Việt Nam từng nghe nói đến những
thương hiệu này, chứ đừng nói đến đẳng cấp thế giới hay đẳng cấp châu Á.
Chúng ta cũng có thể đưa ra các ứng cử viên của
“mô hình Đông Á” và tiến hành một so sánh thống nhất:
Với Nhật Bản, nếu bắt đầu tính từ năm 1946
thì 38 năm sau là 1984, nước này đã có các hãng lớn như Sony, Toyota,
Panasonic, Toshiba… Sản phẩm của họ bán chạy trên toàn thế giới, ngay cả người
Mỹ cũng hét lên rằng “Nhật Bản là số 1”.
Đài Loan bắt đầu xây dựng nền kinh tế định hướng
xuất khẩu vào năm 1958. 38 năm sau, tức năm 1996, Acer, Formosa Plastics, Asus
và Uni-President đã nổi tiếng khắp châu Á. Ngay cả TSMC, một doanh nghiệp mới
thành lập chưa đầy 10 năm, cũng đang chuẩn bị lên sàn.
Chính phủ Park Chung-hee của Hàn Quốc thực hiện
kế hoạch 5 năm đầu tiên vào năm 1962. 38 năm sau, vào năm 2000, các doanh nghiệp
chaebol như Samsung, LG, Hyundai, KIA đã trở thành tấm danh thiếp quốc gia của
Hàn Quốc với danh tiếng vươn tầm thế giới.
Điều này cũng đúng với Trung Quốc đại lục. Nếu
tính từ năm 1978 thì 38 năm sau, tức năm 2016, có 110 công ty Trung Quốc nằm
trong top 500 công ty hàng đầu thế giới. Huawei, Haier, Lenovo, Tencent và
Alibaba đã tạo dựng được danh tiếng trên toàn cầu.
Nếu nói quy mô của Trung Quốc đại lục lớn hơn
Việt Nam rất nhiều và không thể so sánh thì Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan đều
có cùng tầm cỡ (hoặc nhỏ hơn) với Việt Nam về cả dân số và diện tích, nhưng Việt
Nam lại có khoảng cách rất lớn so với cả ba.
Nếu đặt câu hỏi này với giới tinh anh Việt
Nam, chỉ cần bạn đủ khéo léo, họ sẽ không cảm thấy bị xúc phạm, mà sẽ kể với bạn
không ngừng: Một số người quy cho việc chính phủ thiếu hành động, phàn nàn về
việc quan chức tham nhũng; có người bàn đến thói hư tật xấu của dân tộc và việc
người dân sính ngoại, chỉ yêu thích thương hiệu Nhật, Hàn; có người trách cứ
các công ty không có khát vọng, chỉ biết bóc lột công nhân trong cuộc chiến giá
cả rồi chuyển tài sản sang Mỹ…
Những lời này nghe có chút quen thuộc. Thậm
chí, tôi còn tự hỏi liệu chúng có được trích từ một trang web tiếng Trung hay
không. Tất nhiên, việc phàn nàn chỉ có thể trút bỏ cảm xúc chứ chẳng thể nào
cho ra được đáp án. Vẫn cần dựa vào số liệu và thực tế để trả lời câu hỏi này:
Việc Việt Nam vắng bóng thương hiệu nội địa là kết quả của sự mất cân bằng cơ cấu
kinh tế trong thời gian dài, hay nói cách khác, là do sự thất bại trong việc học
hỏi “mô hình Đông Á”.
Đằng sau câu hỏi này ẩn chứa sự thực về nền
kinh tế Việt Nam. Chỉ khi hiểu được nó, bạn mới có thể thực sự hiểu về Việt
Nam.
01.
Nhìn bề ngoài, Việt Nam là người bạn siêng
năng cùng học hỏi “mô hình Đông Á” và là đại diện tiêu biểu cho việc “níu lấy
Trung Quốc để qua sông”.
Nhịp độ của Việt Nam cách Trung Quốc khoảng 6
đến 10 năm: Trung Quốc bắt đầu cải cách mở cửa từ năm 1978, Việt Nam cũng bắt đầu
thực hiện cải cách đổi mới từ năm 1986; năm 1980, Trung Quốc bắt đầu thực hiện
“hệ thống khoán hộ gia đình”, Việt Nam thực hiện chính sách tương tự năm 1988;
năm 1982, Trung Quốc công nhận địa vị pháp lý của kinh tế tư nhân, Việt Nam
thông qua Luật Doanh nghiệp tư nhân năm 1990; Trung Quốc gia nhập WTO năm 2001,
Việt Nam cũng gia nhập WTO năm 2007.
Chúng ta coi cuộc cải cách của hai bên làm xuất
phát điểm và vẽ ra tốc độ tăng trưởng GDP của hai nước trong 20 năm qua. Có thể
thấy rằng, cả Trung Quốc và Việt Nam đều trải qua hai chu kỳ tăng trưởng, nhưng
tốc độ của Trung Quốc nhanh hơn. Từ năm 1978 đến năm 1998, tốc độ tăng trưởng
GDP bình quân của Trung Quốc là 9,8%, trong khi từ năm 1986 đến năm 2006, tốc độ
tăng trưởng GDP bình quân của Việt Nam là 7,1%. Từ góc độ dữ liệu, thành tích của
Việt Nam trong 20 năm đầu của cuộc cải cách là khá chuẩn mực.
Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào cơ cấu kinh tế
của hai nước, chúng ta sẽ nhận thấy sự khác biệt to lớn.
Từ cơ cấu xuất khẩu của Trung Quốc năm 1998
có thể thấy, các sản phẩm cơ điện tử đã vượt qua dệt may và trở thành sản phẩm
xuất khẩu lớn nhất của Trung Quốc. Còn với cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam năm
2006, có thể thấy sau 20 năm cải cách, nhiên liệu (chủ yếu là xăng dầu) chiếm
thị phần xuất khẩu lớn nhất, và trong số các sản phẩm công nghiệp, dệt may và
giày dép xếp trên các sản phẩm cơ điện tử.
Tổng kết đơn giản như sau: Trong kỳ đầu,
Trung Quốc và Việt Nam đều xây dựng nền kinh tế “định hướng xuất khẩu” theo mô
hình Đông Á. Tuy nhiên, trong hai thập kỷ đầu của cuộc cải cách mở cửa, Trung
Quốc đã chuyển từ các ngành cấp thấp như dệt may sang các sản phẩm có giá trị
gia tăng cao như điện và cơ khí, trong khi Việt Nam vẫn dừng lại ở tài nguyên
khoáng sản và các sản phẩm công nghiệp cấp thấp. Nhìn bề ngoài, tốc độ tăng trưởng
kinh tế của Việt Nam gần giống với số liệu của Trung Quốc nhưng lại có những lỗ
hổng nhất định trong cơ cấu.
Không phải Việt Nam không có cơ hội sửa chữa
sự lạc hậu về cơ cấu, mà thực tế là họ đã sớm nhận được cơ hội thứ hai.
Tháng 1 năm 2007, Việt Nam chính thức gia nhập
WTO, hàng loạt công ty có vốn nước ngoài đổ vào Việt Nam. Đặc biệt, năm 2008,
Samsung đầu tư xây dựng nhà máy đầu tiên ở Việt Nam tại tỉnh Bắc Ninh và sau đó
triển khai kế hoạch “kiến chuyển nhà”, liên tiếp đóng cửa các nhà máy ở Thâm
Quyến, Thiên Tân và Huệ Châu để chuyển đến Việt Nam, kèm theo một lượng lớn các
nhà sản xuất linh kiện thượng nguồn và hạ nguồn. Việt Nam nghênh đón nhà đầu tư
lớn nhất trong lịch sử.
Hiện nay, Samsung sản xuất điện thoại di động,
đồ gia dụng, máy tính, linh kiện chip, linh kiện điện tử và các sản phẩm khác tại
Việt Nam. Đặc biệt, sản lượng điện thoại di động của Samsung Việt Nam đã vượt
quá một nửa sản lượng toàn cầu của Samsung, đưa Việt Nam trở thành nhà sản xuất
điện thoại di động lớn thứ hai trên thế giới. Giá trị sản lượng hằng năm của
Samsung tại Việt Nam chiếm tới hơn 20% GDP của nước này. Thậm chí, một lãnh đạo
cấp cao của Samsung cũng từng đảm nhận chức Đại sứ Hàn Quốc tại Việt Nam.
Trong Chiến tranh Việt Nam, chính phủ Park
Chung-hee đã phái tổng cộng 320.000 người đến Việt Nam để giúp đỡ quân đội Mỹ.
Dưới sự thúc đẩy của Samsung, các doanh nghiệp Hàn Quốc kéo nhau tới. LG đổ bộ
vào Đà Nẵng, SK vào Hải Phòng, Hyundai khai thác Ninh Bình, Lotte cắm cờ ở
Thành phố Hồ Chí Minh, POSCO ngụ ở Bà Rịa Vũng Tàu… Các doanh nghiệp Hàn Quốc kết
thành một dải từ Nam ra Bắc, thực hiện giấc mơ còn dang dở của quân đội Mỹ hồi
đó.
Vốn sản xuất theo mô hình Đông Á sẽ không bỏ
sót bất kỳ quốc gia nào có nhân công giá rẻ. Các doanh nghiệp từ Nhật Bản, Đài
Loan lần lượt vào Việt Nam, còn TCL và Haier của Trung Quốc đại lục cũng vào
Nam mở nhà máy từ rất sớm. Vì vậy, với sự giúp đỡ của các chủ doanh nghiệp nước
ngoài, nền xuất khẩu của Việt Nam cũng dần rời xa thời đại của nguyên liệu thô
và dệt may, các sản phẩm cơ điện có giá trị gia tăng cao đã chiếm 40% kim ngạch
xuất khẩu vào năm 2023.
Theo kinh nghiệm của mô hình Đông Á, việc tận
dụng hiệu ứng lan tỏa của các doanh nghiệp có vốn nước ngoài lên chuỗi cung ứng
bản địa, cùng sự tiếp thu và hấp thụ các công nghệ tiên tiến có thể giúp nuôi
dưỡng một lượng lớn các doanh nghiệp thuộc chuỗi công nghiệp bản địa. Các
thương hiệu bản địa này có thể hoàn thành cuộc phản công chống lại các doanh
nghiệp nước ngoài, trước tiên là thay thế hàng nhập khẩu, tiếp đó là tiến hành
cạnh tranh với các ông trùm nước ngoài trên toàn cầu và cuối cùng trở thành thế
lực xuất khẩu lớn. Có rất nhiều công ty ở Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc có
thể làm được điều này.
Vậy Việt Nam có làm được điều này không? Hãy
nhìn thẳng vào số liệu.
Đây là biểu đồ về tỷ trọng doanh nghiệp FDI
trong xuất khẩu của Việt Nam. FDI là viết tắt của Đầu tư trực tiếp nước ngoài,
bao gồm cả doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài và doanh nghiệp liên doanh. Có thể
thấy, sau khi Việt Nam gia nhập WTO, tỷ trọng FDI trong tổng kim ngạch xuất khẩu
đã tăng lên qua từng năm và tỷ trọng của doanh nghiệp nội địa cũng giảm dần
theo thời gian. Đến năm 2023, tỷ trọng FDI đã tăng lên mức khoảng 74%.
https://nghiencuuquocte.org/wp-content/uploads/2024/09/FDI-Vietnam.jpg
Khi phân tích sâu hơn, có thể thấy, trong các
lĩnh vực sản phẩm công nghệ cao như điện thoại di động, máy tính, đồ gia dụng
và linh kiện điện tử, vốn đầu tư nước ngoài chiếm tới hơn 90% tổng kim ngạch xuất
khẩu. Ngay cả trong lĩnh vực dệt may ở cấp tương đối thấp, các doanh nghiệp
trong nước cũng chưa thể đánh bại các doanh nghiệp có vốn nước ngoài (chủ yếu
là các doanh nghiệp Trung Quốc). Chỉ trong lĩnh vực xuất khẩu các ngành chế biến
nông sản và thủy hải sản, doanh nghiệp nội địa của Việt Nam mới có thể áp đảo
doanh nghiệp vốn nước ngoài.
Nếu nghiên cứu sâu hơn sẽ phát hiện ra rằng,
chỉ có 13% doanh nghiệp FDI là liên doanh, còn lại là 100% vốn đầu tư nước
ngoài. Trong bối cảnh đầu tư nước ngoài bị siết chặt, Việt Nam khó có thể nuôi
dưỡng được các doanh nghiệp nội địa có đủ năng lực cạnh tranh. Cơ cấu kinh tế
hiện nay của Việt Nam giống như một trạm trung chuyển sản xuất cho các doanh
nghiệp có vốn nước ngoài ở Đông Nam Á và để lại rất ít không gian cho các doanh
nghiệp trong nước. Nhiệm vụ tham gia và cạnh tranh toàn cầu còn khó thực hiện hơn
nữa.
Do vậy, khó có thể coi Việt Nam là “học sinh
xuất sắc” trong lớp học mô hình Đông Á. Rõ ràng rằng, Việt Nam đã không sao
chép đúng một vài vấn đề lớn.
02.
Đầu tiên là chi tiêu R&D có ý nghĩa quan
trọng đối với việc nâng cấp công nghiệp.
Đây là biểu đồ về tỷ trọng đầu tư cho R&D
trong GDP của 4 nước: Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam và Trung Quốc (không bao gồm
Hồng Kông, Macao và Đài Loan). Có thể thấy rõ khoảng cách giữa Việt Nam và 3 nước
còn lại là rất rõ ràng. Nó là một đường thẳng trong một thời gian dài, vẫn nằm ở
đáy và khoảng cách này vẫn chưa được thu hẹp mà ngày càng bị nới rộng, ngay cả
khi nền kinh tế đã cất cánh.
https://nghiencuuquocte.org/wp-content/uploads/2024/09/RD-Vietnam.jpg
Năm 2023, đầu tư cho R&D của Việt Nam chỉ
chiếm 0,43% GDP. Trong mối tương quan với 4,91% của Hàn Quốc, 3,3% của Nhật Bản,
3,96% của Đài Loan, 2,43% của Trung Quốc đại lục, 0,95% của Malaysia và 0,65% của
Ấn Độ, Việt Nam chỉ nhỉnh hơn một chút so với một nước sản xuất khác là Mexico
(0,27%) và chỉ tương đương với trình độ của Trung Quốc vào đầu những năm 1990.
Hãy lấy ví dụ về một trường hợp mà ngay cả
chính người Việt cũng phải tiếc nuối, đó là Orion Hanel, doanh nghiệp liên
doanh lớn nhất Việt Nam.
Doanh nghiệp này thành lập vào năm 1993, là
liên doanh do doanh nghiệp Hàn Quốc và Việt Nam cùng góp vốn. Vào thời điểm đó,
doanh nghiệp này sản xuất bóng đèn hình và phát triển khá mạnh mẽ. Tuy nhiên,
sau năm 2000, khi toàn bộ ngành công nghiệp chuyển đổi sang LCD, Orion Hanel đã
không kiên quyết đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu và phát triển màn hình, cuối
cùng đã hoàn toàn tụt lại phía sau rồi tuyên bố phá sản vào năm 2009.
Trên thực tế, cũng trong năm 2009, khi mà khu
nghỉ dưỡng của Vingroup ở Nha Trang thường xuyên “cháy” phòng và Sun Group đang
xây dựng dự án quy mô lớn ở Đà Nẵng, thì Việt Nam lại để doanh nghiệp liên
doanh lớn nhất của mình phá sản. Nói một cách đơn giản, điều này tương đương với
việc vào lúc Evergrande, Sunac đang phát triển điên cuồng thì Trung Quốc lại để
SAIC Motor phá sản. Trong con mắt người Trung Quốc, có lẽ đây là điều khiến người
ta phải kinh ngạc.
Kết quả, Việt Nam hiện là quốc gia lắp ráp TV
lớn trên thế giới nhưng mức giá mà người tiêu dùng phải chi trả cho TV lại cao
hơn ở Trung Quốc. Dù là thị trường trong nước hay thị trường xuất khẩu thì cũng
đều là “địa bàn” của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài như Samsung, TCL
và LG. Việt Nam không có chỗ đứng trong lĩnh vực màn hình ở thượng nguồn và chỉ
có thể kiếm được chi phí lắp ráp ở cấp thấp.
Một số người có lẽ sẽ đặt ra câu hỏi: Nếu Việt
Nam có nhiều doanh nghiệp có vốn nước ngoài đến vậy, chẳng lẽ không có chút lực
đẩy nào đối với các doanh nghiệp trong nước?
Hãy lấy Samsung làm ví dụ và cũng sử dụng dữ
liệu để đánh giá. Samsung Electronics là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài
lớn nhất tại Việt Nam. Giá trị sản xuất tại Việt Nam của họ từng chiếm đến 28%
GDP của nước này. Doanh nghiệp này tuyển dụng gần 100.000 nhân viên tại Việt
Nam, có 1.600 xe buýt đưa đón nhân viên đi làm mỗi ngày. Vậy Samsung có bao
nhiêu nhà cung cấp bản địa ở Việt Nam?
Theo danh sách các nhà cung cấp được Samsung
Electronics công bố năm 2023, doanh nghiệp này có tổng cộng 103 nhà cung cấp cốt
lõi trên toàn thế giới, 27 trong số đó có cơ sở sản xuất tại Việt Nam và có thể
cung cấp tại bản địa. Tuy nhiên, trong số 27 doanh nghiệp này, có 23 doanh nghiệp
Hàn Quốc, 2 doanh nghiệp Nhật Bản và 2 doanh nghiệp Trung Quốc. Không có bất kỳ
doanh nghiệp bản địa nào của Việt Nam.
Lẽ nào không có bất kỳ doanh nghiệp Việt Nam
nào lọt vào chuỗi cung ứng của Samsung? Cũng không hẳn vậy, ba công ty Việt Nam
sau đây là nhà cung cấp bản địa khá lớn của Samsung tại Việt Nam:
Ngân Hà Printing (in bao bì)
Phước Thành Plastic (linh kiện nhựa)
Goldsun (linh kiện nhựa)
Có thể thấy, các doanh nghiệp bản địa của Việt
Nam về cơ bản chỉ có thể cung cấp hộp đựng và linh kiện nhựa cho Samsung.
Giáo sư Thi Triển kể câu chuyện sau trong cuốn
Lan tỏa: Ông đến thăm Nguyễn Đức Thành (tên tiếng Anh là Felix), viện
trưởng Viện Kinh tế và Chính sách thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội và là một
chuyên gia về kinh tế Việt Nam. Trong cuộc trò chuyện giữa hai người họ, có một
đọan như sau:
Tôi hỏi ông: “Việt Nam đang thu hút các ngành
sản xuất một cách mạnh mẽ, vậy Việt Nam có chính sách công nghiệp của riêng
mình không?”
Điều khiến tôi kinh ngạc là Felix đã khẳng định
thẳng thừng rằng: “Chúng tôi không cần chính sách công nghiệp vì chúng tôi đã
có Quảng Châu rồi!”
Tôi choáng váng: “Ông nói có Quảng Châu là có
ý gì?”
“Nếu thiếu thứ gì đó trong quá trình sản xuất,
chúng tôi có thể đến Quảng Châu để mua. Đâu cần đến chính sách công nghiệp”.
Quả là rất thuận tiện khi đến Quảng Châu để
mua sắm – khoảng cách từ Quảng Châu đến Hà Nội là 850 km, trong khi khoảng cách
từ Hà Nội đến TP.HCM là 1.150 km. Tuy nhiên, “Quảng Châu” ở đây chỉ vùng duyên
hải phía Đông Nam Trung Quốc tiếp giáp với Việt Nam, nơi đây có chuỗi công nghiệp
hoàn chỉnh nhất thế giới. Nếu Việt Nam bằng lòng với việc chỉ làm lắp ráp thì
đúng là không cần hỗ trợ cho chuỗi cung ứng bản địa.
Câu chuyện này nghe có chút giống như chuyện
đùa, nhưng giả dụ đối phương không kiêm chức vụ trong Cục Chiến lược, vậy thì
điều này hẳn đã phản ánh nhận thức của một số người Việt Nam về chuỗi cung ứng
bản địa. Tuy nhiên, nếu các doanh nghiệp bản địa của Việt Nam tiếp tục vắng mặt
trong các công đoạn cốt lõi của chuỗi công nghiệp, nền kinh tế Việt Nam sẽ chỉ
có thể là phần mở rộng của chuỗi kinh tế Trung, Nhật, Hàn, chứ không thể là đối
thủ cạnh tranh độc lập với ba nước này. Giới hạn trên của sự phát triển đã bị
khóa chặt.
Thế nhưng lịch sử đầy rẫy những điều trớ
trêu. Sau khi Việt Nam bỏ lỡ hai cơ hội chiến lược liên tiếp, một miếng bánh khổng
lồ lại rơi vào tay nước này.
03.
Năm 2018, cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung bùng
nổ và Việt Nam trở thành một trong những nước được hưởng lợi nhất từ đó.
Năm 2016, trước khi cuộc chiến thương mại nổ
ra, Việt Nam đã đề xuất chiến lược “ngoại giao cây tre”, nghĩa là gốc rễ phải vững
chãi nhưng phần ngọn thì phải linh hoạt, uyển chuyển trước gió giống như cây
tre. Dựa trên ý tưởng này, Việt Nam đã ký kết các hiệp định thương mại tự do với
nhiều quốc gia. 16 FTA mà Việt Nam tham gia chiếm tới 90% GDP thế giới và bao
trùm các nền kinh tế chính trên toàn cầu.
Quan trọng hơn, nhằm lách qua rào cản thương
mại, các doanh nghiệp Trung Quốc đang đổ xô vào Việt Nam với tốc độ chưa từng
thấy. Theo trang web của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam, trong 6 tháng đầu năm
2024, Trung Quốc đại lục đã vượt qua Hàn Quốc về số dự án được phê duyệt mới,
chiếm 29,1%, và con số này chưa bao gồm tỷ trọng “mượn danh” Hồng Kông và
Singapore.
Mượn lời của một ông chủ từng sang Việt Nam:
Các doanh nghiệp Trung Quốc đang điên cuồng gửi vốn, nhà máy, đơn hàng, công
nghệ và nhân tài sang Việt Nam. Trong 6 tháng đầu năm nay, tổng kim ngạch xuất
nhập khẩu của Trung Quốc sang Việt Nam tăng trưởng tới 20,6%. Nước nhập khẩu lớn
nhất của Việt Nam là Trung Quốc và nước xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam là Mỹ.
Nước này kiếm được một khoản lớn “phí quá cảnh”.
Liệu Việt Nam có nắm bắt cơ hội thứ ba này và
chuyển hóa sản lượng đầu ra từ Trung Quốc thành sự trỗi dậy của các doanh nghiệp
trong nước?
Cũng chính vào lúc đề xuất “ngoại giao cây
tre” năm 2016, Việt Nam đã ban hành “Quy hoạch tổng thể ngành điện tử”, trong
đó đề xuất rõ ràng việc tạo ra 500.000 việc làm mới, “trong đó hầu hết là kỹ
sư, kỹ thuật viên và quản lý cấp trung”, và “bổ sung những việc làm này thông
qua phát triển năng lực nghiên cứu bản địa”.
Mục tiêu là mục tiêu, Việt Nam sẽ lựa chọn
con đường nào để thực hiện nó? Mặc dù mô hình của Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn
Quốc có những điểm tương đồng nhưng cũng tồn tại nhiều điểm khác biệt:
1.
Mô hình Nhật Bản: Thực thi mạnh mẽ các chính
sách và trợ cấp công nghiệp, phát triển hệ thống công nghiệp một cách độc lập,
đồng thời dùng “giá trị địa chính trị” để đổi lấy sự ưng thuận ngầm của phương
Tây (chủ yếu là Mỹ) đối với chính sách và trợ cấp.
2.
Mô hình Hàn Quốc: Sử dụng mô hình chaebol
(tài phiệt) để tập trung đột phá ở một số ngành có giá trị gia tăng cao, đồng
thời sử dụng “giá trị địa chính trị” để đổi lấy tư cách xâm nhập những thị trường
nhất định.
3.
Mô hình Trung Quốc: Học hỏi Nhật Bản, Hàn Quốc
về chính sách công nghiệp, phát triển hệ thống công nghiệp một cách độc lập, đồng
thời xây dựng thị trường nội địa có tính thống nhất và sử dụng việc mở cửa thị
trường quy mô lớn để loại bỏ một số thế lực đối địch.
Mặc dù đáp án ở ngay trước mắt nhưng đối với
Việt Nam, “thời thế nay đã khác”.
Một mặt, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc đã
chặn đứng nhiều ngành công nghiệp, khiến các nước lạc hậu khó bắt kịp hơn gấp bội;
mặt khác, vào thời đại mà Trung, Nhật, Hàn theo “mô hình Đông Á”, toàn cầu hóa
vẫn là một xu hướng không thể ngăn cản. Nhưng trong bối cảnh chống toàn cầu hóa
hiện nay, Việt Nam khó có thể sao chép hoàn toàn chính sách công nghiệp của
Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.
Trên thực tế, chính bởi ngành công nghiệp của
Việt Nam tập trung vào công đoạn lắp ráp và có tương đối ít sự hỗ trợ công nghiệp
ở cấp chính phủ nên nước này mới có thể thiết lập thành công quan hệ thương mại
tự do với rất nhiều thị trường nước ngoài. Nếu hiện giờ Việt Nam quay trở lại
con đường trợ cấp và hỗ trợ công nghiệp, nhiều khả năng sẽ bị thiết lập các rào
cản thương mại, từ đó ảnh hưởng đến mô hình thu phí quá cảnh hiện tại.
Vì vậy, con đường khả dĩ nhất mà Việt Nam có
thể lựa chọn hiện nay là mô hình chaebol của Hàn Quốc, cũng chính là mô hình
tài phiệt.
Cái gọi là mô hình tài phiệt, chỉ sự hỗ trợ
cho các ông trùm nắm trong tay nhiều mảng kinh doanh khác nhau. Chính phủ trợ cấp
cho “bộ phận phi thương mại” của một doanh nghiệp lớn thông qua “trợ cấp không
liên quan”, sau đó doanh nghiệp chuyển tiền tới “bộ phận thương mại” thông qua
phân bổ theo chiều ngang, từ đó có được khả năng đầu tư quy mô lớn nhằm đạt được
mục tiêu chuyển đổi theo định hướng.
Hãy lấy một ví dụ. Vào thời điểm đó, chính phủ
Park Chung-hee của Hàn Quốc muốn phát triển mạnh mẽ ngành đóng tàu nhưng không
muốn các đối thủ chính là Nhật Bản và châu Âu nói ra nói vào, vậy nên đã tìm đến
Tập đoàn Hyundai, trợ cấp cho mảng cơ sở hạ tầng – một “bộ phận phi thương mại”
– và cung cấp cho họ các đơn hàng đường cao tốc khổng lồ. Thông qua cuộc chuyển
đổi, Tập đoàn Hyundai đã chuyển sang ngành đóng tàu trên quy mô lớn và cuối
cùng dựng nên công ty đóng tàu át chủ bài Hyundai Heavy Industries của Hàn Quốc.
Mô hình Hàn Quốc dường như là câu trả lời duy
nhất. Vậy cần hỗ trợ doanh nghiệp nào trở thành tài phiệt? Vingroup vào thời kỳ
đầu rõ ràng là “kẻ được chọn”.
Nhìn vào báo cáo tài chính mới nhất của Tập
đoàn Vingroup, có thể thấy tập đoàn này tham gia vào tất cả các lĩnh vực như bất
động sản, bán lẻ, công nghiệp, công nghệ, ô tô… Người Việt Nam không chỉ có thể
mua ô tô Vingroup, đến các khu nghỉ dưỡng, mua sắm tại trung tâm thương mại và
sử dụng thanh toán điện tử của Vingroup, mà còn có thể đến các bệnh viện và trường
học của Vingroup để chữa bệnh và học tập.
Sau khi người sáng lập tập đoàn, Phạm Nhật Vượng,
kiếm được hũ vàng đầu tiên nhờ bán mì ăn liền ở Đông Âu, ông trở lại Việt Nam
vào năm 2000 và nhận được sự hỗ trợ toàn diện từ chính phủ Việt Nam, từ đất
đai, tín dụng cho đến chính sách. Thậm chí, khi lãnh đạo Việt Nam sang thăm Lào
cách đây không lâu, họ đã mang theo 20 chiếc xe điện VinFast để làm quà cho nước
bạn.
Chỉ khi trực tiếp đến Việt Nam, bạn mới cảm
nhận được sự hiện diện khắp nơi của Vingroup. Vào cuối tháng 7, tôi có một bài
phát biểu ở Việt Nam, địa điểm là tòa Landmark 81 cao 461 mét, công trình mang
tính biểu tượng của TP.HCM. Tòa nhà cao thứ hai Đông Nam Á này là “trung tâm
Thượng Hải” của TP.HCM và các căn hộ cao cấp nằm bên cạnh (tương đương với
Tomson Riviera) đều thuộc về Vingroup đang ở thời hưng thịnh.
Vì vậy, tuy mẫu xe điện VinFast được nêu ở phần
đầu lỗ tới 2,3 tỷ USD vào năm 2023 nhưng mảng kinh doanh bất động sản và bán lẻ
của Vingroup vẫn đang liên tục hái ra tiền. Trong bối cảnh bất động sản Việt
Nam suy giảm vào năm ngoái và án tử hình của bà trùm bất động sản Trương Mỹ
Lan, hoạt động kinh doanh bất động sản năm 2023 của Vingroup đã đi ngược lại xu
hướng và tăng trưởng 49%, lợi nhuận cũng tăng 14%. Có thể coi đây là một “phép
màu trong kinh doanh”.
Dù mô hình chaebol là liều thuốc độc nhưng đối
với Việt Nam, có lẽ không uống cũng không được.
Chỉ khi bù đắp được những lỗ hổng của chuỗi
công nghiệp trong nước, Việt Nam mới có thể thực sự trở thành đối thủ của Trung
Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc trong một số ngành công nghiệp. Tuy nhiên, nếu mô
hình chaebol không hoạt động, ông Phạm Nhật Vượng sẽ trở thành ông Hứa Gia Ấn,
tức là sẽ không có Samsung, Sony, Toyota hay Huawei, Xiaomi, BYD phiên bản Việt
Nam và nước này chỉ có thể tiếp tục đóng vai trò là cơ sở sản xuất.
Vận mệnh của Việt Nam quả thực đã khởi sắc
trong hai năm qua, nhưng không còn đủ thời gian nữa rồi. Năm 2023, dân số Việt
Nam đã vượt mốc 100 triệu người, tổng tỷ suất sinh cũng đã giảm xuống dưới mức
2. Cùng nằm trong vòng văn hóa Nho giáo, Việt Nam cũng không thể tránh khỏi những
căn bệnh dai dng về giá nhà đất, sự trì trệ và suy giảm tỷ suất sinh. Chỉ là vấn
đề thời gian mà thôi.
Thực ra đây mới là cơ cấu thực sự của nền
kinh tế Việt Nam: Một mặt, được hưởng lợi lớn từ lợi thế địa lý, có lợi thế lớn
về chi phí lao động, cả nước vẫn đang cất cánh và đời sống vật chất của người
dân vẫn còn nhiều không gian phát triển. Nhưng mặt khác, nền kinh tế còn tồn tại
những bất cập về cơ cấu, quá phụ thuộc vào đầu tư nước ngoài và các doanh nghiệp
nội địa đang tụt hậu nghiêm trọng. Còn phải quan sát xem liệu họ có vượt qua được
“mức trần” hay không.
Sự thật này cũng cho chúng ta biết rằng: Có một
số bài tập tưởng chừng như khá dễ sao chép nhưng thực ra lại rất khó thực hiện.
Chiếc bánh nâng cấp công nghiệp chưa bao giờ từ trên trời rơi xuống
04.
Trên thực tế, tình hình hiện nay ở Việt Nam
mang lại nhiều yếu tố thuận lợi cho Trung Quốc.
Một mặt, do sự yếu kém của chuỗi cung ứng
trong nước, Việt Nam sẽ tiếp tục phụ thuộc nhiều vào chuỗi cung ứng của Trung
Quốc, điều này được thể hiện rõ qua tỷ trọng các nước nhập khẩu vào Việt Nam.
Điều này cho phép Trung Quốc duy trì được giá trị gia tăng cao của chuỗi công
nghiệp và các công nghệ cốt lõi. Nhìn vào mức chi cho R&D hiện dưới 0,5% của
Việt Nam, sự phụ thuộc này sẽ còn kéo dài trong nhiều năm nữa.
Mặt khác, chính sách “ngoại giao cây tre” và
chính sách công nghiệp yếu kém của Việt Nam đã cho phép nhiều nước phương Tây mở
rộng cánh cửa với họ, khiến nước này trở thành trạm trung chuyển quan trọng cho
ngành sản xuất của Trung Quốc, đây là điều có ý nghĩa rất lớn đối với nhiều
doanh nghiệp Trung Quốc. Ví dụ, Mỹ gần đây đã khôi phục lại việc đánh thuế đối
với các sản phẩm quang điện của Việt Nam. Bên phải chịu ảnh hưởng lớn nhất từ
việc này không phải các doanh nghiệp Việt Nam, mà là các doanh nghiệp Trung Quốc.
Do chi phí trong nước tăng, việc chuyển giao
công nghiệp là điều khó tránh khỏi, nhưng vấn đề là chuyển tới đâu? Nó sẽ được
chuyển giao sang Việt Nam, quốc gia vốn phụ thuộc vào chuỗi công nghiệp của
Trung Quốc, nằm trong phạm vi ảnh hưởng địa chính trị của Trung Quốc và khó có
thể xây dựng được doanh nghiệp nội địa trong ngắn hạn? Hay nó sẽ được chuyển
sang Ấn Độ, quốc gia không ngừng “kiếm chuyện” về chính trị, tìm mọi cách để hạn
chế các doanh nghiệp Trung Quốc và điên cuồng hỗ trợ các doanh nghiệp trong nước?
Tôi tin rằng không khó để lựa chọn câu trả lời.
Trung Quốc quả thực không còn trẻ nữa, nhưng
chúng ta thực sự không muốn nhìn thấy dáng vẻ trước đây của chính mình trong vô
số kẻ theo sau.
Sự
phụ thuộc quá mức của Việt Nam vào xuất khẩu và FDI
--------------------------
Có thể bạn quan tâm:
1. Người Trung Quốc
nói gì về kênh đào Phù Nam Techo?
2. Nội tình cuộc gặp
lãnh đạo Trung – Việt tại Thành Đô
3. Nhật ký Lý Bằng viết về Hội
nghị Thành Đô
4. Việt Nam 1945: Khoảnh
khắc không gì là không thể
5. Chủ quyền lãnh
thổ của Việt Nam trên vùng đất Nam Bộ
6. Đằng sau tuyên ngôn
độc lập của Hồ Chí Minh (P1)
7. Đằng sau tuyên ngôn
độc lập của Hồ Chí Minh (P2)
8. Về nguồn gốc lịch sử của
Phật giáo Hòa Hảo
