VÌ SAO TẬP CẬN BÌNH KHÔNG CÒN E NGẠI CHÂU ÂU NỮA? (Thùy Dương / RFI)

 

Vì sao Tập Cận Bình không còn e ngại châu Âu nữa ?

Thùy Dương  -  RFI

Đăng ngày: 28/09/2026 - 12:12  -  Sửa đổi ngày: 28/09/2026 - 16:12

https://www.rfi.fr/vi/qu%E1%BB%91c-t%E1%BA%BF/20260928-v%C3%AC-sao-t%E1%BA%ADp-c%E1%BA%ADn-b%C3%ACnh-kh%C3%B4ng-c%C3%B2n-e-ng%E1%BA%A1i-ch%C3%A2u-%C3%A2u-n%E1%BB%AFa

 

Trước cú sốc công nghiệp mới từ Trung Quốc, không phải là Liên Hiệp Châu Âu không có trong tay những đòn bẩy đáng kể. Vấn đề là đảng Cộng Sản Trung Quốc dường như đã không còn tin rằng châu Âu sẽ sử dụng các công cụ này.

 

https://s.rfi.fr/media/display/1059e24e-73f4-11f1-a463-005056bf30b7/w:1024/p:16x9/38515b69-bb1f-452d-a1c7-774247998a87-hp.webp

Ảnh minh họa - Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình (G) đón tiếp chủ tịch Ủy Ban Châu Âu Ursula von der Leyen (P) và chủ tịch Hội Đồng Châu Âu, khi đó là Charles Michel, ngày 07/12/2023 tại Bắc Kinh. © AFP

 

 

Về thương mại, Liên Hiệp Châu Âu cứng rắn đến đâu với Trung Quốc?

Những năm gần đây, Liên Âu đã nhận thức rõ hơn về sự mất cân đối trong quan hệ với Trung Quốc và mối đe dọa mà sự mất cân đối này đặt ra đối với nền công nghiệp châu Âu. Tuy nhiên, chỉ trong khoảng một năm trở lại đây, vấn đề này mới thực sự trở thành một tình trạng cấp bách. Dẫu vậy, trả lời phỏng vấn trang mạng địa chính trị Le Grand Continent trong bài viết « Tại sao Tập Cận Bình không còn lo ngại châu Âu nữa », Finbarr Bermingham, trưởng nhóm phóng viên phụ trách châu Âu của nhật báo Hồng Kông South China Morning Post, nhận định điều đó cũng không có nghĩa châu Âu nhìn nhận thâm hụt thương mại với Trung Quốc theo kiểu Donald Trump luôn bị ám ảnh. Tổng thống Mỹ, về cơ bản luôn phản đối thâm hụt thương mại. Còn đối với  châu Âu, thâm hụt thương mại chủ yếu là một chỉ dấu hữu ích, chứ bản thân nó không phải nguyên nhân đáng lo ngại.

 

Tại Ủy Ban Châu Âu, các quan chức Liên Âu chuyên trách hồ sơ Trung Quốc quan tâm trước hết xem thâm hụt cán cân thương mại với Trung Quốc thực sự phản ánh điều gì. Kế hoạch 5 năm mới của Trung Quốc cho thấy Bắc Kinh rõ ràng muốn tiếp tục dựa vào tăng trưởng nhờ xuất khẩu. Nếu không có biện pháp đối phó, xu hướng này có thể dẫn tới phi công nghiệp hóa tại một số khu vực của châu Âu.

 

Nhận thức rằng tình hình đã cấp bách và cần hành động hiện đã xuất hiện trong Ủy Ban Châu Âu, ít nhất là tại các cơ quan phụ trách thương mại và cơ quan đối ngoại của Liên Âu. Tuy nhiên, khả năng hành động của họ về cơ cấu vẫn khá hạn chế.

 

 

Những hạn chế của Liên Âu để đối phó với Trung Quốc cụ thể là gì ?

Theo Finbarr Bermingham, hạn chế thứ nhất là về năng lực và nguồn lực. Từ nhiều năm nay, đã có những cảnh báo rằng mô hình kinh tế Trung Quốc là một thách thức đối với công nghiệp châu Âu. Nhưng Ủy Ban Châu Âu liên tục phải xử lý các vấn đề khác, ví dụ gần đây là chiến tranh Iran hay những hành động khiêu khích của tổng thống Mỹ Donald Trump. Vì vậy, vấn đề Trung Quốc đã bị gạt sang một bên trong thời gian dài, cho đến khi nó trở nên quá rõ ràng nên châu Âu không thể tiếp tục phớt lờ.

 

 

Vậy khi đã nhận thức được tính cấp bách, Ủy Ban Châu Âu thực sự có thể làm gì ?

Theo trưởng nhóm phóng viên phụ trách châu Âu của nhật báo Hồng Kông South China Morning Post, đây chính là hạn chế mang tính cơ cấu thứ hai của Liên Âu : trong khi Trung Quốc và Mỹ hành động đơn phương, Liên Hiệp Châu Âu vẫn muốn tuân thủ các quy tắc. Liên Âu không muốn phá vỡ trật tự hiện hành, trái với Washington và Bắc Kinh, vốn không ngần ngại gạt sang một bên một số nguyên tắc nền tảng của thương mại quốc tế. Nhưng việc tuân thủ các quy tắc cũng đồng nghĩa với việc Liên Âu phải chấp nhận những giới hạn nhất định.

 

Vấn đề thứ ba là Liên Âu cần có được sự đồng thuận của tất cả các quốc gia thành viên trước khi có thể đưa ra những biện pháp cụ thể. Nhưng các nước thành viên thì lại bị chia rẽ sâu sắc về vấn đề Trung Quốc. Tại Hội Đồng Châu Âu hồi tháng 6, họ đã giao cho Ủy Ban Châu Âu nhiệm vụ tăng cường đối thoại với Bắc Kinh nhằm tìm kiếm một giải pháp ngoại giao cho những mất cân đối thương mại, qua đó mở đường cho ba tháng đàm phán. Như vậy, Bruxelles vẫn còn lâu mới có thể chuyển ngay sang hành động. Những lợi ích quốc gia thường hạn chế khả năng hành động của Liên Âu.

 

 

Như vậy, phải chăng Liên Âu chủ động hơn rất nhiều trong vấn đề Trung Quốc so với chính các nước thành viên ?

Đúng vậy, và những lý do của việc này vừa mang tính thể chế (Ủy Ban Châu Âu phụ trách chính sách thương mại), vừa mang tính địa chính trị. Quả thực, cách tiếp cận của Ủy Ban Châu Âu chủ động hơn nhiều, bởi chính ở cấp độ Liên Hiệp Châu Âu, các biện pháp đáp trả cuộc xâm lược của Nga vào Ukraina đã được đưa ra, đồng thời những nghiên cứu về mối liên hệ giữa Nga và Trung Quốc cũng đã được tiến hành.

 

Tuy nhiên, toàn bộ những ràng buộc đã nêu ở trên lại là nguyên nhân dẫn đến một nghịch lý. « Cú sốc Trung Quốc 2.0 » thực sự được nhìn nhận như một tình huống cấp bách, nhưng châu Âu dường như vẫn muốn tạo cơ hội cho các cuộc đàm phán đạt kết quả. Vì vậy, tính cấp bách không hẳn được phản ánh qua tốc độ đưa ra các biện pháp.

 

 

Ai thực sự quyết định chính sách của châu Âu đối với Trung Quốc?

Những đường hướng lớn được xác định ở cấp cao nhất. Đây là lĩnh vực đặc biệt được chủ tịch Ủy Ban Châu Âu Ursula von der Leyen và nhóm cố vấn thân cận của bà quan tâm. Chính họ là những người xác định rõ đường hướng cần theo đuổi, và cuối cùng chính bà là người chịu trách nhiệm về đường hướng đó. Từ lâu vốn là người ủng hộ nhiệt thành lập trường cứng rắn đối với Trung Quốc, bà luôn thể hiện sự cứng rắn trong việc xác định định hướng này.

 

 

Để thực hiện “lập trường cứng rắn” này, Liên Hiệp Châu Âu có trong tay những công cụ nào?

Trước hết, theo Finbarr Bermingham, đó là những biện pháp hiện có và thường được sử dụng nhất : các cuộc điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp. Những biện pháp này có nhược điểm là phạm vi áp dụng rất hạn chế. Chúng thậm chí chỉ liên quan đến từng sản phẩm một, và những sản phẩm là đối tượng của các cuộc điều tra này lại không phải là những sản phẩm mang tính chiến lược nhất. Ví dụ cuộc điều tra về nến hoặc món vịt quay Bắc Kinh. Thế nên, có thể nói đây không phải là những công cụ phù hợp nhất để ứng phó với thách thức mang tính hệ thống do một cường quốc công nghiệp như Trung Quốc đặt ra.

 

Hiện nay, người ta ngày càng nói nhiều hơn về các biện pháp tự vệ, vốn được sử dụng nhiều hơn trong các ngành thép và hợp kim sắt. Các cuộc điều tra cũng đang được xem xét trong các ngành hóa chất và máy công cụ. Thậm chí còn có những tin đồn về việc sử dụng các công cụ như vậy đối với xe hybrid sạc điện. Khác với các biện pháp chống bán phá giá, các biện pháp tự vệ áp dụng đối với những nhóm sản phẩm rộng hơn, điều này khiến chúng trở nên đáng chú ý. Nhưng đồng thời, một khi được áp dụng, chúng lại tác động đến tất cả các đối tác thương mại. Như vậy, áp thuế tự vệ và hạn ngạch đối với xe hybrid sạc điện sẽ đồng nghĩa với việc châu Âu phải bước vào một cuộc đối đầu với Nhật Bản và Hàn Quốc.

 

Có thể đề cập đến những biện pháp khác hiện đang được sử dụng, chẳng hạn như quy định về trợ cấp nước ngoài, vốn có thể trực tiếp nhắm vào các doanh nghiệp Trung Quốc. Bắc Kinh rất cảnh giác với công cụ này, bởi nó buộc các công ty liên quan phải cung cấp cho các đối tác châu Âu một lượng lớn dữ liệu, đôi khi là những dữ liệu nhạy cảm. Thậm chí trong năm nay, Trung Quốc đã cấm Nuctech, một nhà sản xuất thiết bị kiểm soát và an ninh được sử dụng tại các sân bay, tuân thủ một cuộc điều tra chống trợ cấp của châu Âu. Đây là chuyện chưa từng có tiền lệ.

 

 

Những công cụ nào rất hiếm khi được Liên Âu sử dụng?

Công cụ liên quan đến việc đấu thầu quốc tế các dự án sử dụng công quỹ mới chỉ được sử dụng một lần, nhằm vào Trung Quốc, trong lĩnh vực thiết bị y tế.

 

Công cụ chưa từng được sử dụng là công cụ chống cưỡng ép, được thiết kế trong nhiệm kỳ tổng thống đầu của Donald Trump, nhằm dự liệu việc áp đặt thuế quan mà ông Trump khi đó đã bắt đầu sử dụng. Chính những nỗ lực gây sức ép của Trung Quốc đối với Litva vào năm 2021 đã đóng vai trò chất xúc tác trong quá trình xây dựng công cụ này. Tuy nhiên, nó chưa bao giờ được sử dụng, ngay cả khi Liên Âu đã bị Donald Trump đe dọa áp thuế đối nếu không sửa đổi các đạo luật về kỹ thuật số hay khi tổng thống Mỹ dọa xâm chiếm đảo Groenland của Đan Mạch. Về phần mình, Trung Quốc đã áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với đất hiếm, điều đáng lẽ đã phải được xem là cơ sở để Liên Âu áp dụng các biện pháp chống cưỡng ép.

 

 

Vậy có biện pháp nào khác đang được Liên Âu xây dựng hay không ?

Một số người đề cập đến việc thiết lập một công cụ đa dạng hóa, tức là một đòn bẩy buộc các doanh nghiệp phải giảm sự phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất trong các lĩnh vực thiết yếu, mà không nêu đích danh Trung Quốc, mặc dù rõ ràng Trung Quốc là đối tượng được nhắm tới.

 

Công cụ này được cho là nhằm đáp ứng mối lo ngại về khả năng các điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng có thể bị biến thành vũ khí. Mục tiêu là giảm tối đa những điểm dễ bị tổn thương của chính mình bằng cách giảm bớt các phương tiện gây sức ép mà một cường quốc khác có thể sử dụng để buộc chúng ta phải khuất phục.

 

 

Các nước thành viên liệu có sẵn sàng sử dụng công cụ này hay không?

Các nước thành viên Liên Âu hiện vẫn còn do dự trong việc áp dụng những biện pháp cứng rắn nhằm đa dạng hóa nguồn cung, vì lo ngại các biện pháp trả đũa. Nhưng càng giảm được những sự phụ thuộc này, Trung Quốc sẽ càng có ít phương tiện gây sức ép hơn trong tay.

Một công cụ khác được nhắc đến nhiều kể từ sau phiên họp của Hội Đồng Châu Âu gần đây là một cơ chế đoàn kết có thể được thiết lập, cho phép bù đắp cho các doanh nghiệp bị đối phương trả đũa. Theo đó, trong trường hợp Liên Hiệp Châu Âu áp thuế đối với xe điện Trung Quốc và Bắc Kinh trả đũa bằng cách áp các biện pháp đối với rượu brandy hoặc thịt lợn, thì một quỹ sẽ được thành lập để các doanh nghiệp này có thể giảm bớt tác động của cú sốc. Điều này có thể góp phần khiến một số nước thành viên bớt dè dặt trong việc tiến hành các biện pháp tiếp theo.

 

 

Tuy nhiên, có những lĩnh vực cụ thể nào mà hai bên vẫn có thể đạt được tiến triển hay không?

Có. Chẳng hạn, Bắc Kinh đã nêu thỏa thuận về giá đạt được giữa Volkswagen và Liên Hiệp Châu Âu như một ví dụ về lĩnh vực mà hai bên có thể đạt được tiến triển. Từ lâu, những tuyên bố của Trung Quốc đã cho thấy nước này mong muốn bãi bỏ thuế quan đối với xe điện và chấm dứt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với thiết bị của ASML, nhằm giảm thâm hụt thương mại. Khả năng điểm thứ hai đạt được kết quả là rất thấp, nhưng điểm thứ nhất có thể dẫn đến một thỏa thuận nào đó. Đồng thời, Liên Hiệp Châu Âu sẽ hoan nghênh một thỏa thuận về đầu tư vào chuỗi cung ứng xe điện tại châu Âu.

 

Những vấn đề mang tính cơ cấu vẫn sẽ còn đó, nhưng điều này có thể tạo cơ hội để cả hai bên công bố những tiến triển, qua đó giọng điệu tranh chấp có thể giảm nhẹ.

 

 

Chính phủ Trung Quốc có xem những lời đe dọa của châu Âu là nghiêm túc trong trường hợp ngoại giao thất bại hay không?

Finbarr Bermingham nhận định hình ảnh mà châu Âu thể hiện trong 18 tháng qua không phải là hình ảnh của một tác nhân sẵn sàng hành động và áp dụng các biện pháp. Chính phủ Trung Quốc có lẽ không coi những lời đe dọa đó là đáng tin cậy, đặc biệt kể từ khi thỏa thuận Turnberry với Hoa Kỳ được ký kết. Bắc Kinh cũng biết rằng mỗi khi họ đưa ra một biện pháp, những chia rẽ giữa các nước thành viên tất yếu dẫn đến một phản ứng manh mún. Chỉ những lời đe dọa trả đũa đơn thuần cũng có thể đủ để gây chia rẽ : đó là bài học mà Trung Quốc rút ra được trong những tháng gần đây, bên cạnh việc tin rằng châu Âu thiếu can đảm.

 

 

Cuộc đối đầu giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ về vấn đề thuế quan có góp phần củng cố sự tự tin của Bắc Kinh hay không?

Bắc Kinh đã buộc Donald Trump từ bỏ các mức thuế quan của Mỹ bằng cách đưa ra lời đe dọa hạn chế nguồn cung đất hiếm. Kể từ đó, quả thực Trung Quốc thể hiện một thái độ khá ngạo nghễ khi nói chuyện với châu Âu. Sau khi đã đối đầu với Hoa Kỳ, liệu Trung Quốc có thực sự phải lo ngại điều gì từ Liên Hiệp Châu Âu hay không  ? Trung Quốc không tin như vậy, và ngay cả trong trường hợp căng thẳng, Bắc Kinh đã chứng minh rằng họ sẵn sàng chấp nhận nguy cơ và đi đến cùng.

 

Châu Âu có xu hướng đưa ra những lời đe dọa mà không bao giờ biến chúng thành hành động cụ thể : đến nay đã ba năm kể từ khi chủ tịch Châu Âu Ursula von der Leyen có bài phát biểu về giảm thiểu rủi ro, nguy cơ, vậy mà sự phụ thuộc của Liên Âu vào Trung Quốc chỉ ngày càng gia tăng.

 

 

Đức đang tiến hành các đánh giá để xác định chính xác những lĩnh vực phụ thuộc vào Trung Quốc và qua đó có thể phản ứng trong trường hợp xảy ra chiến tranh thương mại. Liệu ở cấp độ Liên Hiệp, châu Âu có sáng kiến tương tự hay không?

Quả thực, nhiệm vụ của các nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách là xác định những đòn bẩy này. Rất nhiều báo cáo về vấn đề này đã được công bố, làm rõ những lĩnh vực và sản phẩm mà Trung Quốc phụ thuộc vào. Điều cần làm là biến chúng thành vũ khí.

 

 

Cụ thể đó là những lĩnh vực hay sản phẩm nào?

Chẳng hạn, theo Finbarr Bermingham, trong lĩnh vực hàng không, Trung Quốc cần một số linh kiện của châu Âu để sửa chữa máy bay. Trung Quốc cũng vẫn còn phụ thuộc vào châu Âu đối với một số thiết bị sản xuất điện, chẳng hạn như tua-bin. Tuy nhiên, điều khiến ông chú ý nhất lại là insuline. Trên thực tế, Liên Hiệp Châu Âu đang nắm vị thế gần như độc quyền đối với các loại thuốc insuline được sử dụng tại Trung Quốc. Tuy nhiên, vẫn khó hình dung rằng đòn bẩy này một ngày nào đó sẽ được sử dụng. Điều đó sẽ gây ra một cuộc khủng hoảng y tế công cộng chỉ sau một đêm, chưa kể bản thân châu Âu cũng phụ thuộc vào Trung Quốc đối với một số hoạt chất dược phẩm.

 

 

Tuy nhiên, nếu một cuộc chiến thương mại nổ ra, bên nào sẽ có lợi thế?

Trung Quốc đã cho thấy quyết tâm trả đũa và thực hiện những lời đe dọa của mình. Trong khi đó, châu Âu lại bị kìm hãm bởi những vấn đề mang tính cơ cấu. Thông thường, châu Âu đi theo cùng một kịch bản : đưa ra một biện pháp, Trung Quốc đáp trả, châu Âu phản đối rồi quay trở lại bàn đàm phán. Vì vậy, hiện tại, Liên Hiệp Châu Âu dường như chưa ở thế có thể cạnh tranh với Trung Quốc.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là châu Âu bất lực. Thay vì tìm cách tung ra một đòn duy nhất, châu Âu có thể ưu tiên một loạt các biện pháp có mục tiêu. Hiệu ứng cộng dồn của những biện pháp này có thể mang lại kết quả có lợi.

Dẫu vậy, Finbarr Bermingham không tin vào kiểu áp đảo bằng cách leo thang như vậy. Điều quan trọng, và cũng là điều mà nhiều quan chức khuyến nghị, là đối phó với chính sách của Trung Quốc bằng các biện pháp nội bộ, cấp quốc gia và cấp châu Âu. Đối thoại với Trung Quốc ít có khả năng mang lại kết quả, còn gây leo thang căng thẳng thì càng khiến mọi chuyện phức tạp hơn.