Việt
Nam tránh dựa vào Trung Quốc để tinh chế đất hiếm, nguyên liệu chiến lược
Thu
Hằng - RFI
Đăng
ngày: 09/11/2026 - 12:07
Hà
Nội đang xem xét cho phép xuất khẩu 5 nhóm đất hiếm đã qua chế biến sâu nhằm
gia tăng giá trị và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Với trữ lượng
khoảng 3,5 triệu tấn đất hiếm, đứng thứ 6 thế giới, Việt Nam thu hút Hàn Quốc,
Nhật Bản, Liên Hiệp Châu Âu về hợp tác đầu tư, chuyển giao công nghệ và khai
thác trong bối cảnh Trung Quốc, quốc gia chiếm hơn 90% sản lượng đất hiếm tinh
chế và nam châm toàn cầu, liên tục siết chặt xuất khẩu.
Ảnh
bìa: Neodymium-praseodymium (NdPr) được sử dụng để sản xuất các loại nam châm mạnh
và hiệu quả - thành phần thiết yếu cho các công nghệ tiên tiến như xe điện và
tua-bin gió. © AP / Business Wire
Đất
hiếm (REE) gồm 17 nguyên tố hóa học (không thực sự hiếm trong tự nhiên nhưng
khó khai thác, phân tách, tinh luyện) có vai trò quan trọng trong công nghiệp
công nghệ cao, từ điện tử tiêu dùng, xe điện đến quốc phòng. Trong Đề xuất danh
mục 17 khoáng sản chiến lược được phép xuất khẩu, được trang Xây
dựng Chính sách
đăng ngày 08/10/2026,Việt Nam quy định đất hiếm phải “chế biến sâu đến một
trong các sản phẩm sau : oxide riêng rẽ của các nguyên tố đất hiếm ; kim loại đất
hiếm ; hợp kim đất hiếm ; bột hợp kim đất hiếm ; nam châm vĩnh cửu đất hiếm”.
Wolfram cũng phải “qua hóa luyện, tinh sạch, chuyển hóa tạo amoni
paratungstat (APT) hoặc wolfram oxide” trước khi xuất khẩu…
Định
hướng này phù hợp với mục
tiêu
“đến năm 2030, Việt Nam làm chủ một số công nghệ chế biến sâu đất hiếm,
vật liệu bán dẫn”. Một số doanh nghiệp như Shin-Etsu của Nhật Bản, cùng với
SGI và LS của Hàn Quốc đang tham gia phát triển năng lực chế
biến sâu
đất hiếm tại Việt Nam. Liên Hiệp Châu Âu cũng tìm cách thúc đẩy hợp tác về
wolfram, đất hiếm và antimon thông qua hỗ trợ tài chính, công nghệ, khảo sát
tài nguyên, bảo hiểm tín dụng xuất khẩu… Tập đoàn Mỹ Elmet ký thỏa thuận hợp
tác chiến lược về đầu tư và thu mua wolfram với Masan High-Tech Materials.
Đọc
thêm :
Liên
Âu tìm nguồn cung ứng khoáng sản thiết yếu từ Việt Nam để bớt phụ thuộc Trung
Quốc
Có
thể thấy Trung Quốc chưa xuất hiện nổi bật trong những dự án hợp tác này. Để hiểu
lý do tại sao, RFI Tiếng Việt phỏng vấn phó giáo sư địa-chính trị Laurent
Gédéon, Đại học Công Giáo Lyon (Université catholique de Lyon), nhà nghiên cứu
tại Viện Đông Á - IAO thuộc, Trường Sư phạm Lyon (Ecole normale supérieure de
Lyon).
RFI :
Liệu Việt Nam có thể thực sự tận dụng chiến lược “Trung Quốc+1” để nâng cấp
vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu nếu vẫn phụ thuộc đáng kể vào Trung Quốc về
đầu vào chiến lược ?
PGS
Laurent Gédéon :
Trước tiên cần nhắc lại rằng chiến lược “Trung Quốc+1” là mô hình đa dạng hóa
chuỗi cung ứng sản xuất, trong đó các doanh nghiệp bổ sung ít nhất một quốc gia
khác vào cơ sở hiện có ở Trung Quốc. Mục tiêu của chiến lược này là tránh phụ
thuộc vào một quốc gia duy nhất, trong trường hợp này là Trung Quốc, để tìm nguồn
cung ứng hoặc sản xuất và tăng khả năng phục hồi của doanh nghiệp trước những
biến động hoặc những thay đổi địa-chính trị.
Không
thể phủ nhận rằng Việt Nam được hưởng lợi từ chiến lược này bởi vì Việt Nam là
một trong những điểm đến hàng đầu của “Trung Quốc+1” vì nhiều lý do, như vị trí
địa lý gần Trung Quốc, chi phí lao động cạnh tranh và Hà Nội có nhiều hiệp định
thương mại tự do đã ký với các quốc gia hoặc nhóm quốc gia khác nhau.
Tuy
nhiên, cần lưu ý rằng sự phụ thuộc đáng kể vào Trung Quốc về nguồn cung nguyên
vật liệu chiến lược và linh kiện trung gian đang trở thành rào cản đối với Việt
Nam trong việc nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Trên thực tế, rất
nhiều nhà máy tại Việt Nam vẫn phải nhập khẩu linh kiện điện tử, vải và nguyên
liệu thô từ Trung Quốc để phục vụ cho công đoạn lắp ráp cuối cùng. Tình trạng
phụ thuộc này tiềm ẩn hai yếu tố rủi ro.
Đọc
thêm :
Đất
hiếm Việt Nam: Mỹ đánh giá trữ lượng thấp hơn nhiều so với dự báo trước đó
Thứ
nhất, trong bối cảnh cạnh tranh kinh tế gay gắt giữa Trung Quốc với Liên Hiệp
Châu Âu và đặc biệt là với Hoa Kỳ, việc Việt Nam nhập khẩu sản phẩm Trung Quốc,
chỉ thực hiện một số thay đổi nhỏ, không có giá trị gia tăng thực sự, rồi xuất
sang phương Tây, đặc biệt là Mỹ, có thể bị xem là hành vi né tránh thuế quan đối
với sản phẩm Trung Quốc. Điều này có nguy cơ khiến Việt Nam phải đối mặt với
các biện pháp trừng phạt hải quan.
Rủi
ro thứ hai liên quan đến khả năng dễ bị tổn thương trước các cú sốc. Nếu Trung
Quốc đóng cửa biên giới hoặc hạn chế xuất khẩu linh kiện do một cuộc khủng hoảng
y tế, như trường hợp Covid, hoặc bất ổn địa-chính trị, các nhà máy Việt Nam có
thể nhanh chóng rơi vào tình trạng thiếu nguyên liệu để sản xuất.
Để
tránh những hạn chế này, Việt Nam cần phát triển mô hình kinh tế theo hướng
phát triển công nghệ cao. Việt Nam cần từng bước xây dựng một nền tảng công
nghiệp cho phép chuyển đổi từ lắp ráp (ví dụ điện thoại thông minh) sang sản xuất
chất bán dẫn, thậm chí là các công nghệ xanh, vốn là những lĩnh vực có giá trị
gia tăng cao. Bên cạnh đó, Việt Nam cần đa dạng hóa nguồn cung ứng thông qua việc
thiết lập quan hệ đối tác chiến lược với các nước khác ngoài Trung Quốc (ví dụ Ấn
Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản) để bảo đảm nguồn nguyên liệu thay thế.
Tóm
lại, chiến lược “Trung Quốc+1” mang lại nhiều cơ hội phát triển kinh tế, kỹ
năng cho Việt Nam nhưng sự phụ thuộc vào Trung Quốc vẫn hạn chế tiềm năng
tăng trưởng của Việt Nam. Để tiến xa hơn và tăng cường tự chủ công nghiệp, Hà Nội
cần chuyển đổi từ một trung tâm lắp ráp đơn thuần thành một trung tâm sản xuất
tích hợp.
*
RFI :
Việt Nam có trữ lượng khoáng sản chiến lược và đất hiếm tương đối quan trọng
nhưng tại sao vẫn chưa khai thác được thế mạnh này ?
Laurent
Gédéon :
Đúng, đây là một vấn đề đáng quan tâm bởi vì Việt Nam sở hữu một trong những
nguồn tài nguyên địa chất lớn nhất hành tinh, với trữ lượng ước tính 3,5 triệu
tấn oxide đất hiếm (đứng thứ 6 thế giới). Tuy nhiên, sản lượng khai thác vẫn nhỏ,
chiếm chưa đến 1% toàn cầu. Khoảng cách này được giải thích thông qua ít nhất
năm yếu tố, trong đó có yếu tố công nghệ, quy định và cơ cấu.
Lý
do đầu tiên liên quan đến sự độc quyền công nghệ tinh luyện của Trung Quốc. Mặc
dù việc khai thác quặng thô không gặp khó khăn nhưng quá trình tinh luyện và
tách kim loại đòi hỏi kỹ thuật hóa học phức tạp. Trung Quốc nắm giữ gần như độc
quyền công nghệ và bí quyết cần thiết để tinh chế các loại quặng này đến hơn
90%. Trong khi đó, Việt Nam còn thiếu các kỹ năng công nghiệp tiên tiến và cơ sở
hạ tầng cần thiết cho quá trình tinh luyện. Vì vậy, Việt Nam vẫn gặp khó khăn
trong việc chuyển đổi quặng thành nguyên liệu có giá trị cao phục vụ sản xuất
pin xe điện hoặc chip điện tử.
Lý
do thứ hai xuất phát từ chính sách cấm xuất khẩu đất hiếm thô chưa qua chế biến
của Việt Nam. Nhằm tránh thất thoát và bán tháo tài nguyên với giá thấp, Hà Nội
yêu cầu quá trình chế biến và tạo giá trị gia tăng phải được thực hiện trong nước
theo chiến lược quốc gia được hoạch định sẵn. Tuy nhiên, chính sách này đã khiến
một số nhà đầu tư nước ngoài e ngại.
Đọc
thêm :
Chống
tham nhũng và độc quyền công nghệ Trung Quốc: Hai hạn chế đối với khai thác đất
hiếm Việt Nam
Lý
do thứ ba liên quan đến các vụ bê bối tham nhũng trong ngành khai khoáng Việt
Nam. Trong những năm gần đây, một số lãnh đạo doanh nghiệp khai khoáng lớn đã bị
bắt vì liên quan đến khai thác trái phép, buôn lậu và gian lận khoảng sản. Những
vụ việc này khiến chính phủ tạm ngừng cấp phép khai thác và quy trình đấu thầu
các mỏ mới, do đó làm tê liệt các dự án liên doanh với các công ty phương Tây
hoặc Nhật Bản.
Lý
do thứ tư liên quan đến tác động tiêu cực về môi trường và xã hội. Quá trình
khai thác, tinh luyện đất hiếm đòi hỏi sử dụng lượng lớn axit và tạo ra chất thải
gây ô nhiễm nghiêm trọng. Chính quyền Việt Nam đã tính đến hạn chế này, bởi vì
các mỏ đất hiếm chủ yếu nằm ở khu vực vùng núi và nông thôn Tây Bắc.
Lý
do thứ năm xuất phát từ sự thiếu ổn định và nhất quán trong khung pháp lý về
khoáng sản và địa chất. Những thay đổi thường xuyên cùng sự thiếu rõ ràng về
thuế, quyền sở hữu tài sản và chuyển giao công nghệ đã làm nản lòng các nhà đầu
tư nước ngoài tiềm năng.
*
RFI
: Như đã đề cập ở trên, Trung Quốc đi đầu trong lĩnh vực khai thác và chế biển
đất hiếm. Tại sao Việt Nam lại ưu tiên kêu gọi sự hợp tác từ các nước phương
Tây thay vì Trung Quốc ? Trên thực tế, gần đây, một tập đoàn Mỹ đã mua cổ phần
của Masan High-Tech Materials. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng chủ động tìm
kiếm sự hỗ trợ từ Úc trong việc khai thác và phát triển các loại khoáng sản chiến
lược, đặc biệt là đất hiếm.
Laurent
Gédéon :
Không thể phủ nhận rằng việc Việt Nam lựa chọn hợp tác với các đối tác phương
Tây là một quyết định chiến lược có chủ đích. Điều này được thể hiện qua việc tập
đoàn Mỹ Elmet Group mua 4,99% cổ phần của Masan High-Tech Materials (MSR) với
giá khoảng 125 triệu đô la. Theo tôi, có thể nêu một số lý do khiến Hà Nội từ
chối giao phó tài nguyên cho Trung Quốc.
Nguyên
nhân chủ yếu là Việt Nam muốn giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, quốc gia có quan hệ
cạnh tranh địa-chính trị lâu đời với Việt Nam, đặc biệt tại Biển Đông. Giao phó
việc khai thác và chế biến khoáng sản chiến lược cho Bắc Kinh sẽ đồng nghĩa với
việc Hà Nội từ bỏ chủ quyền kinh tế, đồng thời làm gia tăng sự mất cân bằng quyền
lực giữa hai nước.
Thách
thức thứ hai là tiếp cận chuyên môn công nghệ. Nhìn chung, Trung Quốc không muốn
chuyển giao công nghệ tinh luyện tiên tiến nhằm duy trì thế độc quyền trong
lĩnh vực này. Khi hướng đến hợp tác với các đối tác phương Tây, Hà Nội hy vọng
sẽ dễ dàng nhận lại được lợi ích dưới hình thức chia sẻ kỹ năng. Điển hình, hợp
tác giữa hai tập đoàn Masan High-Tech Materials và Elmet vừa bảo đảm khả năng
tiếp cận thị trường Bắc Mỹ cho wolfram của Việt Nam, vừa góp phần phát triển
năng lực chế biến công nghiệp trong nước.
Đọc
thêm l
Khai
thác đất hiếm : Mặt trái của công nghệ chuyển đổi năng lượng
Lý
do thứ ba xuất phát từ những biện động địa-chính trị toàn cầu, nổi bật là sự trỗi
dậy của các cuộc xung đột cường độ cao giữa các quốc gia. Trong bối cảnh đó,
các bên tìm cách bảo vệ ngành công nghiệp quốc phòng ở mức tối đa. Trung Quốc bị
nhiều nước phương Tây coi là đối thủ cạnh tranh, thậm chí là kẻ thù tiềm tàng,
cho nên họ chủ động tìm các chuỗi cung ứng thay thế, trong đó có Việt Nam. Xu
hướng này mở ra cơ hội cho Hà Nội.
*
RFI
Tiếng Việt xin chân thành cảm ơn phó giáo sư Laurent Gédéon, Đại học Công Giáo
Lyon, nhà nghiên cứu tại Viện Đông Á, Trường Sư phạm Lyon.
https://s.rfi.fr/media/display/1ce8bc26-dbb2-11f1-838c-bf1914cabd52/w:1024/AP3750157117117972.webp
Khối
lượng đất hiếm cần thiết cho mỗi loại vũ khí. Ảnh minh họa về sự phụ thuộc của
Hoa Kỳ vào đất hiếm trong lĩnh vực quốc phòng, ngày 14/05/2026. © AP
---------------------------
Các
nội dung liên quan
Úc
giúp Việt Nam phát triển công nghệ chiến lược
Audio
contentPodcast
Việt
Nam
Tạp
chí Việt Nam9 phút
Việt
Nam : Nhen nhóm tham vọng vào tốp đầu các nước sản xuất đất hiếm
VIỆT
NAM - ĐẤT HIẾM
Việt
Nam
Khai
thác đất hiếm và những nguy cơ về môi trường
Audio
contentPodcast
Việt
Nam
Tạp
chí Việt Nam11 phút
..
.
.
.
.
.
No comments:
Post a Comment