CHÂU Á và SỨC ẢNH HƯỞNG TRÊN THỊ TRƯỜNG GẠO THẾ GIỚI : CHIẾN LƯỢC TỰ CHỦ và QUYỀN LỰC XUẤT KHẨU (Thùy Dương - RFI)

 

Châu Á và sức ảnh hưởng trên thị trường gạo thế giới : Chiến lược tự chủ và quyền lực xuất khẩu

Thùy Dương  -  RFI

Đăng ngày: 07/11/2026 - 15:37

https://www.rfi.fr/vi/t%E1%BA%A1p-ch%C3%AD/t%E1%BA%A1p-ch%C3%AD-ch%C3%A2u-%C3%A1/20261107-ch%C3%A2u-%C3%A1-v%C3%A0-s%E1%BB%A9c-%E1%BA%A3nh-h%C6%B0%E1%BB%9Fng-tr%C3%AAn-th%E1%BB%8B-tr%C6%B0%E1%BB%9Dng-g%E1%BA%A1o-th%E1%BA%BF-gi%E1%BB%9Bi-chi%E1%BA%BFn-l%C6%B0%E1%BB%A3c-t%E1%BB%B1-ch%E1%BB%A7-v%C3%A0-quy%E1%BB%81n-l%E1%BB%B1c-xu%E1%BA%A5t-kh%E1%BA%A9u

 

Cùng với lúa mì và ngô, gạo là một trong những loại lương thực thiết yếu nhất trên thế giới. Theo tổ chức nghiên cứu khoa học CIRAD của Pháp - Trung tâm Hợp tác Quốc tế về Nghiên cứu Nông nghiệp phục vụ Phát triển (Centre de coopération internationale en recherche agronomique pour le développement), lúa chiếm 15 % diện tích trồng trọt trên toàn cầu và châu Á là nơi tập trung phần lớn các quốc gia sản xuất gạo hàng đầu.

 

Không chỉ là nguồn lương thực cơ bản của vài tỷ người, gạo còn là mặt hàng chiến lược, gắn với sức mua và quyền tự chủ lương thực của nhiều quốc gia. Tuy nhiên, thị trường gạo thế giới đang đối mặt với nhiều thách thức, nhất là trong bối cảnh chiến tranh Trung Đông. Nguồn cung ứng gạo tập trung chủ yếu tại một số ít quốc gia châu Á, trong khi nhiều nước, đặc biệt ở châu Phi, lại phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu gạo. Những quyết định hạn chế xuất khẩu, điều chỉnh lượng dự trữ gạo hay biến động sản lượng tại các nước sản xuất và/hoặc xuất khẩu lớn như Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Việt Nam … có thể nhanh chóng tác động đến giá gạo quốc tế.

 

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu và những bất ổn trong thương mại nông sản cũng đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao năng lực sản xuất trong nước, vừa bảo đảm an ninh lương thực trong nước, vừa thu được nhiều lợi nhuận từ xuất khẩu …

 

Gạo : Mặt hàng chiến lược đối với an ninh lương thực toàn cầu

 

Về tầm quan trọng của ngành sản xuất lúa gạo đối với an ninh lương thực và chủ quyền kinh tế, trong chương trình Kinh Tế Đó Đây của RFI Pháp ngữ ngày 19/09/2026, ông Mathieu Brun, giám đốc khoa học của Quỹ FARM (Quỹ Nông nghiệp và Nông thôn Thế giới), nhấn mạnh :

 

« Gạo mà người dân chúng ta trên khắp thế giới, ăn hằng ngày, thậm chí có thể là vài lần trong ngày, là một loại lương thực thiết yếu. Đây cũng là vấn đề liên quan trực tiếp đến sức mua và là một yếu tố của chủ quyền kinh tế. Gạo là một trong những loại ngũ cốc được sản xuất nhiều nhất thế giới, với sản lượng tập trung cực kỳ cao : 85% sản lượng đến từ châu Á. Trong khi đó, một châu lục như châu Phi lại phụ thuộc rất nhiều vào gạo để bảo đảm an ninh lương thực.

 

Thị trường gạo thực chất là một thị trường khá nhỏ hẹp. Trên thế giới, chỉ có một số ít quốc gia sản xuất phần lớn sản lượng, trong đó có Ấn Độ, rồi Trung Quốc. Hai nước này chiếm khoảng 85% sản lượng, trên tổng số gần 550 triệu tấn. Đây là một con số khổng lồ. Còn châu Phi chỉ chiếm khoảng 5%, 7% hay 8% sản lượng toàn cầu.

 

Như vậy, đây là một thị trường có nguồn cung tập trung và rất dễ bị siết chặt trong thời gian ngắn. Chỉ cần ngày mai một quốc gia quyết định nhanh chóng tung lượng gạo dự trữ ra thị trường, hoặc ngược lại, đóng cửa biên giới vì khủng hoảng sinh thái, khủng hoảng môi trường hay khủng hoảng kinh tế buộc họ phải làm như vậy, thì hậu quả có thể lập tức lan rộng và gây tác động nghiêm trọng đến phần còn lại của dân số thế giới ».

 

 

Ấn Độ, cường quốc có khả năng chi phối thị trường gạo thế giới

 

Trong số các quốc gia sản xuất và xuất khẩu gạo hàng đầu châu Á, Ấn Độ đang giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Không chỉ sở hữu sản lượng lớn, nước này còn chiếm tỷ trọng đáng kể về khối lượng gạo được giao dịch trên thị trường quốc tế. Theo phân tích của thông tín viên RFI Abdoollah Earally tại New Delhi, vị thế cường quốc gạo của Ấn Độ được xây dựng qua nhiều thập niên, dựa trên nhiều chính sách, từ phát triển giống lúa năng suất cao, đầu tư hệ thống tưới tiêu đến trợ giá cho nông dân …

 

« Hiện nay, Ấn Độ xuất khẩu khoảng 40% lượng gạo được giao dịch trên thị trường thế giới, sang khoảng 170 quốc gia, chủ yếu ở khu vực châu Phi hạ Sahara và Trung Đông. Đây không chỉ là lợi thế tự nhiên của Ấn Độ, mà còn là kết quả của một chính sách được xây dựng dựa trên 3 trụ cột kể từ những năm 1960. Thứ nhất là các giống lúa năng suất cao. Thứ hai là hệ thống tưới tiêu được trợ cấp. Và thứ ba là cơ chế giá bảo đảm cho nông dân. Kết quả là năm ngoái, Ấn Độ đã sản xuất hơn 150 triệu tấn gạo. Năm nay, nước này đã vượt Trung Quốc để trở thành nhà sản xuất gạo lớn nhất thế giới ».

 

Không chỉ có lợi thế về sản lượng, Ấn Độ còn có khả năng tác động mạnh đến giá gạo thế giới. Điều gì đã cho phép Ấn Độ có sức ảnh hưởng lớn đến vậy ? Thông tín viên Abdoollah Earally phân tích tiếp :

 

« Ấn Độ không trực tiếp ấn định giá gạo bằng các quyết định hành chính, mà tác động đến giá cả thông qua khối lượng xuất khẩu. Ví dụ rõ ràng nhất là vào năm 2023, khi New Delhi cấm xuất khẩu gạo trắng không thuộc giống Basmati, quyết định này đã khiến chỉ số giá gạo của Tổ Chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc (FAO) lập tức tăng ngay sau đó. Đáng chú ý là lệnh hạn chế xuất khẩu không xuất phát từ tình trạng thiếu hụt gạo thực sự, mà nhằm kiềm chế lạm phát trong nước trước cuộc bầu cử năm 2024 ».

 

 

Dự trữ và xuất khẩu : Những yếu tố có thể làm đảo chiều giá gạo

 

Từ trường hợp kể trên, có thể thấy là những quyết định liên quan đến dự trữ và xuất khẩu gạo của những nước lớn về lúa gạo không chỉ phục vụ mục tiêu kinh tế trong nước mà còn có thể tạo ra những tác động lớn đối với thị trường quốc tế. Về vấn đề này, ông Mathieu Brun, giám đốc khoa học của Quỹ FARM, cơ quan chuyên cung cấp thông tin và phân tích giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra những lựa chọn chiến lược về bảo đảm an ninh lương thực, nhận định :

 

« Chính sách của Ấn Độ có tầm quan trọng đặc biệt. Chúng ta cũng có thể phân tích vấn đề này ở những ngành hàng khác, chẳng hạn như đường.

 

Điều rất đáng chú ý là Ấn Độ vừa là một cường quốc về dân số, vừa là một cường quốc về sản xuất. Chúng ta hẳn vẫn nhớ đến cuộc Cách mạng Xanh tại Ấn Độ, một quá trình đóng vai trò định hướng và thúc đẩy mạnh mẽ sự gia tăng sản lượng. Tuy nhiên, điều đáng chú ý chính là sức nặng và tác động của các quyết định từ Ấn Độ đối với thị trường thế giới.

 

Hiện nay, chúng ta đang chứng kiến giá gạo tăng trở lại rất mạnh. Cách nay vài tháng, mọi người còn vui mừng vì giá gạo tương đối rẻ. Người tiêu dùng tại các đô thị, đặc biệt ở châu Phi, khá hài lòng vì giá gạo giảm.

 

Dĩ nhiên, những diễn biến này sẽ để lại tác động về sau này. Nhưng trước hết, giá gạo giảm là do Ấn Độ đã giải phóng một lượng lớn gạo dự trữ. Thế nhưng vụ thu hoạch lúa gần đây không đạt kết quả tốt như những vụ trước. Điều này có nghĩa là Ấn Độ sẽ phải bổ sung lại lượng gạo dự trữ, và điều đó sẽ đặt ra những câu hỏi về khả năng xuất khẩu của nước này ra thế giới trong năm tới đây ».

 

Bên cạnh những biến động về chính sách và dự trữ, ngành lúa gạo còn phải đối mặt với thách thức ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu. Ông Mathieu Brun cảnh báo :

 

« Trên thực tế, chúng ta đã thấy giá gạo quốc tế tăng lên. Điều này được thể hiện rõ qua các chỉ số của FAO. Thêm vào đó, còn có những thách thức liên quan đến khí hậu. Mọi người đang rất lo ngại về hiện tượng thời tiết cực đoan El Niño, vốn được dự báo sẽ xuất hiện tại khu vực Ấn Độ Dương và sẽ có thể gây ra những tác động đặc biệt nghiêm trọng. Có thể thấy là sản lượng gạo toàn cầu trong niên vụ 2026-2027 sẽ suy giảm.

 

Sau khi giải phóng lượng gạo dự trữ, ví dụ như Nhật Bản đã từng làm, vấn đề giá cả sẽ lại trở nên đáng lo ngại và giá gạo có thể tăng vọt. Nếu nhìn sang bên kia đại dương, tại châu Phi, khi giá gạo rẻ, nông dân lại không muốn gieo trồng lúa. Do đó, sang năm, người ta sẽ vẫn phải mua gạo nhập khẩu với mức giá ngày càng cao.

 

Không chỉ Ấn Độ, các cường quốc gạo khác tại châu Á như Thái Lan, Việt Nam và Philippines cũng giữ vai trò quan trọng trong hoạt động xuất khẩu. Đáng chú ý, chuỗi cung ứng trong khu vực có sự liên kết chặt chẽ, với hoạt động lưu chuyển nguyên liệu và chế biến giữa các quốc gia.

 

Chẳng hạn, Việt Nam nhập khẩu lúa chưa xay xát từ Cam Bốt, sau đó chế biến và tái xuất khẩu. Điều này cho thấy hoạt động thương mại lúa gạo không đơn thuần diễn ra theo chiều xuất khẩu trực tiếp mà còn gắn với các chuỗi sản xuất xuyên biên giới ».

 

Ông Mathieu Brun đặc biệt lưu ý về những tác động của El Niño đối với các khu vực sản xuất gạo trọng điểm ở châu Á, cũng như nguy cơ các vùng ven biển và ruộng lúa bị ngập nước, kéo theo những hệ lụy đối với sản xuất trong tương lai.

 

 

Nâng cao năng suất : Giải pháp căn bản để củng cố an ninh lương thực ?

 

Trước những bất ổn về nguồn cung và khí hậu, nâng cao năng suất được xem là một trong những giải pháp căn bản để củng cố an ninh lương thực. Thông tín viên Abdoollah Earally phân tích thêm về tình hình tại Ấn Độ :

 

« Nếu nói về sản xuất, quả thực vấn đề cốt lõi là phải nâng cao năng suất. Hiện nay, năng suất lúa bình quân trên thế giới vào khoảng 3 tấn mỗi hecta. Điều đó có nghĩa là cần đầu tư vào cơ sở hạ tầng, đặc biệt là các công trình thủy lợi. Tuy nhiên, chỉ như vậy là chưa đủ. Còn cần phân bón, nhân lực và khả năng tác động đến toàn bộ các khâu của quá trình sản xuất. Các khoản trợ cấp và hỗ trợ của Nhà nước có vai trò hết sức quan trọng. Ấn Độ cũng là một trong những quốc gia đi đầu về chi tiêu hỗ trợ nông dân.

 

Nước này áp dụng cơ chế giá tối thiểu được bảo đảm, nhưng đồng thời cũng là một trong những quốc gia sử dụng nhiều rào cản thương mại, vấn đề từng gây chú ý trên truyền thông trong bối cảnh căng thẳng với tổng thống Mỹ Donald Trump. Ấn Độ sử dụng rộng rãi công cụ này.

 

Nhưng nếu so sánh với những khu vực khác trên thế giới, nơi mức hỗ trợ còn rất hạn chế, có thể thấy những khó khăn rất lớn trong quá trình chuyển đổi và hiện đại hóa sản xuất (tại Ấn Độ). Đặc biệt, hệ thống thủy lợi đang phải đối mặt với nhiều thách thức do mùa mưa ngày càng khó dự báo, nguồn nước sẵn có không ổn định, trong khi cơ sở hạ tầng thường đã xuống cấp. Nhiều đập nước cũ hiện không còn cho phép quản lý nguồn nước một cách hiệu quả, trong khi nước lại là yếu tố thiết yếu đối với việc trồng lúa ».

 

Trung Quốc và chiến lược tự chủ lương thực

 

Theo số liệu của USDA, bộ Nông Nghiệp Hoa Kỳ, nếu tính về sản xuất gạo, Trung Quốc là quốc gia sản xuất gạo lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Ấn Độ (28,2%). Trong niên vụ 2025-2026, sản lượng gạo đã xay xát của Trung Quốc ước đạt 146,33 triệu tấn, tương đương khoảng 26,8% tổng sản lượng gạo toàn cầu, trước Bangladesh (6,9%), Indonesia (6,2%) và Việt Nam (4,8%).

 

Nếu như Ấn Độ tận dụng lợi thế sản xuất và xuất khẩu để tạo ảnh hưởng trên thị trường gạo quốc tế, thì Trung Quốc lại theo đuổi một chiến lược khác, đặt trọng tâm vào việc bảo đảm nguồn cung nội địa để đáp ứng nhu cầu của người dân trong nước, tránh phụ thuộc vào nguồn gạo nhập khẩu, trong khi phải thích ứng với những thay đổi trong cơ cấu dân số và lực lượng lao động nông nghiệp.

 

Trên đài RFI, ông Mathieu Brun phân tích : « Gạo là một công cụ của chủ nghĩa dân tộc kinh tế, đặc biệt tại Ấn Độ. Còn Trung Quốc, một cường quốc khác của châu lục này, vốn dĩ rộng lớn như cả một lục địa, thì lại theo đuổi một chiến lược khác, rất ít hướng đến xuất khẩu.

Mục tiêu của họ trước hết là nuôi sống số dân khổng lồ. Trung Quốc có một câu ngạn ngữ nói rằng cơm trong bát của người Trung Quốc phải là từ hạt gạo của Trung Quốc. Tôi nghĩ rằng khi dịch sang ngôn ngữ khác, câu ngạn ngữ này không hoàn toàn truyền tải được đúng ý nghĩa, mà hàm ý là Trung Quốc phải bảo đảm người dân nước mình được tiếp cận với nguồn gạo, và loại gạo đó phải do chính Trung Quốc sản xuất.

 

Quả thực, Trung Quốc là quốc gia cần được đặc biệt theo dõi về vấn đề dự trữ và giải phóng gạo dự trữ ra thị trường. Chúng ta thực sự chưa biết chắc Trung Quốc đang dự trữ những gì và với số lượng bao nhiêu. Điều này cũng tương tự đối với những loại ngũ cốc khác, chẳng hạn như ngô, và có thể gây ra những tác động thực sự đối với giá cả trên thị trường thế giới về lâu dài sau này.

 

Chiến lược tự chủ lương thực của Trung Quốc cũng được thể hiện ở những mặt hàng nông sản khác, dù mức độ phụ thuộc nhập khẩu có sự khác biệt. Đối với đậu nành, Trung Quốc vẫn nhập khẩu khối lượng lớn, đặc biệt từ Brazil, nhưng đồng thời triển khai những chương trình đầu tư quy mô lớn nhằm tăng sản lượng trong nước.

 

Đối với một quốc gia có dân số đông như vậy, gần tương đương với Ấn Độ nhưng đang có xu hướng suy giảm, thách thức đặt ra là quyền tự chủ về kinh tế, quyền tự chủ về chính trị với tất cả những cơ sở hạ tầng đã được xây dựng và các chính sách, đặc biệt là Những Con Đường Tơ Lụa Mới, trong đó bao gồm cả Những Con Đường Tơ Lụa Mới về nông nghiệp.

 

Chiến lược này có thể thay đổi tùy theo khả năng cung ứng. Nhưng theo tôi, trước hết, vấn đề cốt lõi vẫn là bảo đảm lương thực cho người dân Trung Quốc. Dân số nước này hiện có xu hướng chững lại, trong khi số người làm nông nghiệp cũng đang giảm. Việc thay thế các thế hệ lao động cũng là một vấn đề đặt ra tại Trung Quốc, nhất là khi rất đông cư dân được đưa đến các đô thị để làm việc trong những nhà máy vốn được coi là công xưởng của thế giới ».

 

Câu chuyện của Ấn Độ và Trung Quốc là ví dụ cho thấy an ninh lương thực ngày càng gắn chặt với quyền tự chủ về kinh tế và chiến lược phát triển của mỗi quốc gia. Trong khi một số nước tận dụng lợi thế sản xuất và xuất khẩu để tạo ảnh hưởng trên thị trường quốc tế, những nước khác lại ưu tiên củng cố năng lực tự cung và duy trì dự trữ chiến lược, tránh để phụ thuộc vào nguồn cung từ bên ngoài, nhất là bởi vì gạo là loại lương thực cơ bản.