MACHIAVELLI NẾU CÒN SỐNG SẼ NHẬN ĐỊNH GÌ VỀ TRUMP? (Stephen M. Walt – Foreign Policy)

 

Machiavelli nếu còn sống sẽ nhận định gì về Trump?

Stephen M. Walt  -  Foreign Policy

Viên Đăng Huy, biên dịch

30/09/2026

https://nghiencuuquocte.org/2026/09/30/machiavelli-neu-con-song-se-nhan-dinh-gi-ve-trump/

 

Tuần trước, Paul Krugman đã đăng một bài viết rất hay trên Substack, chỉ ra cách các quốc gia khác đang nhanh chóng trút bỏ nỗi sợ hãi đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump. Họ bắt đầu liên kết với nhau để phản ứng trước chính sách đối ngoại thất thường và mang tính chèn ép của ông. Krugman hoàn toàn có lý, nhưng điều khiến tôi chú ý là việc ông trích dẫn câu nói nổi tiếng của Niccolò Machiavelli rằng, để trở thành một đấng quân vương thành công, “được e sợ thì tốt hơn là được yêu mến”. Lý tưởng nhất, một quân vương nên hướng tới cả hai, nhưng Machiavelli lưu ý rằng điều này cực kỳ khó đạt được. Vì vậy, nếu buộc phải chọn một trong hai, được e sợ vẫn tốt hơn, bởi lòng người vốn dễ thay đổi và tình cảm của họ không đáng tin cậy, trong khi nỗi sợ hãi lại được duy trì “bởi nỗi sợ về hình phạt luôn thường trực và không bao giờ thất bại”.

 

Như Krugman lưu ý, khả năng đe dọa và uy hiếp người khác của Trump đã suy giảm đáng kể do chính những sai lầm ngớ ngẩn của ông, như cuộc chiến với Iran, cùng sự yếu kém và thiếu nhất quán nói chung của bộ máy chính quyền. Ý tôi là: thương lượng hay đạt được một thỏa thuận với Trump thì có ích gì nếu chỉ vài tháng sau ông ta có thể đổi ý và xé bỏ nó?

 

Và đây hoàn toàn không phải khía cạnh duy nhất mà Trump đang hành xử trái ngược với lời khuyên của Machiavelli. Trên thực tế, nếu đọc kỹ những phần trọng yếu của tác phẩm Quân Vương, như các sinh viên trong lớp Chủ nghĩa Hiện thực của tôi đã làm cách đây vài tuần, có thể thấy rõ rằng Trump, trên nhiều phương diện, chính là một ví dụ điển hình cho cuốn sách Làm thế nào để trở thành một quân vương cực kỳ tồi tệ.

 

Trước hết, sau khi lập luận rằng được e sợ thì tốt hơn được yêu mến, Machiavelli chỉ ra rằng còn có một viễn cảnh tồi tệ hơn nhiều: bị căm ghét hoặc khinh bỉ. Để tránh vế đầu tiên, ông cảnh báo quân vương không được xâm phạm tài sản hay phụ nữ của thần dân. Trump chắc chắn đã vi phạm quy tắc về tài sản khi làm giàu cho bản thân bằng tiền công và làm suy giảm phúc lợi của nhiều người dân Mỹ thông qua các chính sách kinh tế sai lầm. Thêm vào đó, đời sống cá nhân đầy bê bối cùng mối quan hệ thân thiết với Jeffrey Epstein đã bộc lộ thái độ coi thường phụ nữ nghiêm trọng, điều có thể giúp ông thu hút những kẻ bài phụ nữ như anh em nhà Tate, nhưng cũng góp phần làm bùng lên sự thù ghét sâu sắc trong một bộ phận lớn người dân Mỹ.

 

Còn nguy cơ bị khinh bỉ thì sao? Machiavelli cảnh báo rằng một quân vương sẽ “trở nên đáng khinh nếu bị coi là kẻ hay thay đổi, nông cạn, ủy mị, nhút nhát và thiếu quyết đoán”. Không ai gọi Trump là “ủy mị”, nhưng những tính từ còn lại thì khá phù hợp. Bất chấp những lời lẽ phô trương sức mạnh, sự bấp bênh và thiếu nhất quán của Trump giờ đây đã bộc lộ quá rõ. Những nhà lãnh đạo cứng rắn hơn, như Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, đã nhìn thấu điều này và tận dụng nó. Các lãnh đạo doanh nghiệp, hiệu trưởng đại học và các công ty luật từng cúi đầu trước Trump vào đầu nhiệm kỳ thứ hai của ông giờ đây trông vừa hèn hạ vừa ngốc nghếch, trong khi những người dám đứng lên chống lại ông lại tỏ ra dũng cảm và có tầm nhìn xa. Trump không những không còn được e sợ như trước mà còn đang trượt dài trên con đường trở thành kẻ vừa bị căm ghét vừa bị khinh bỉ.

 

Machiavelli cũng lập luận rằng một quân vương không nên quá “hào phóng” và “phải ít bận tâm đến tiếng xấu là kẻ bủn xỉn”. Lời khuyên này nghe có vẻ trái với lẽ thường — tại sao một kẻ bủn xỉn lại có thể giữ vững quyền lực? Nhưng nếu đọc kỹ Chương 16 của Quân Vương, thông điệp cốt lõi của ông là một quân vương khôn ngoan phải quản lý tài chính thận trọng và không cố mua chuộc lòng trung thành của thần dân bằng sự hoang phí. Nếu làm vậy, ông ta sẽ sớm cạn kiệt nguồn lực và “buộc phải áp đặt thuế nặng, trở nên bóp nặn và làm mọi cách để kiếm tiền” — những hành động cũng sẽ khiến thần dân căm ghét.

 

Trump có thể là một kẻ bủn xỉn và từng nhiều lần bị cáo buộc quỵt nợ trong đời sống cá nhân, nhưng trên cương vị tổng thống, ông lại là một người chi tiêu hoang phí kinh niên. Công bằng mà nói, ông không phải là vị tổng thống đầu tiên gây ra thâm hụt ngân sách khổng lồ, cắt giảm thuế cho người giàu, chi tiêu quá mức cho quân sự và làm tăng nợ quốc gia. Ông cũng không thể thực hiện bất kỳ điều nào trong số này nếu không có sự tiếp tay tích cực của các nghị sĩ Đảng Cộng hòa tại Hạ viện và Thượng viện.

 

Nhưng chưa có vị tổng thống nào chi nhiều tiền công đến thế cho những sở thích cá nhân của mình, như chơi golf, và ông là tổng thống đầu tiên đề nghị trả tiền cho người dân Mỹ để họ bỏ phiếu cho đảng của mình bằng cách hứa tặng mỗi người một tấm séc 5.000 USD. Nói cho rõ hơn: điều này không chỉ bất hợp pháp mà về bản chất còn là dùng chính tiền của người dân Mỹ để hối lộ họ, khiến thâm hụt ngân sách càng trầm trọng hơn. Thị trường trái phiếu và Machiavelli đều thống nhất ở điểm này — sự thiếu kỷ luật tài chính của Trump là cực kỳ thiếu khôn ngoan.

 

Machiavelli cũng dành riêng một chương trong Quân Vương cho các vấn đề quân sự và khuyên bất kỳ ai có tham vọng làm quân vương phải làm chủ nghệ thuật chiến tranh. Việc ông đặc biệt chú ý đến chủ đề này tất nhiên phản ánh vai trò trung tâm của sức mạnh quân sự tại nước Ý thời Phục hưng, vốn bị xâu xé bởi chiến tranh, và người ta có thể phản bác rằng bộ kỹ năng cần thiết ngày nay đã khác. Chúng ta không kỳ vọng các nhà lãnh đạo chính trị hiện đại phải biết cách chỉ huy một phi đội hay một con tàu, chưa nói đến cả một quân đoàn, dù việc họ trông lố bịch khi cố tỏ ra am hiểu quân sự cũng chẳng mang lại lợi ích gì.

 

Nhưng sự hiểu biết vững chắc về vai trò và giới hạn của sức mạnh quân sự, cũng như những điều kiện dẫn đến thành công hay thất bại trong chiến tranh, vẫn là yếu tố thiết yếu đối với các chính trị gia hiện đại. Không khó để kể ra vô số nhà lãnh đạo thế giới, trong đó có một số tổng thống Mỹ, có sự nghiệp kết thúc vì họ xử lý kém các vấn đề quân sự và phạm những sai lầm chiến lược nghiêm trọng. Một số thậm chí còn mất mạng.

 

Cuộc chiến thảm họa của Trump với Iran càng khẳng định sự khôn ngoan trong lời khuyên của Machiavelli. Một vị tổng thống từng trốn nghĩa vụ quân sự đã bổ nhiệm một bộ trưởng quốc phòng yếu kém, đưa những chỉ huy phục tùng mình vào các vị trí then chốt, và giao các vai trò ngoại giao quan trọng cho người con rể không được đào tạo cùng một luật sư bất động sản hoàn toàn không có kinh nghiệm về các vấn đề quốc tế.

 

Ông ta khăng khăng tổ chức một cuộc diễu binh ở Washington vào đúng ngày sinh nhật của mình, nhưng lại không đánh giá thấu đáo những ưu và nhược điểm của việc gây chiến với Iran. Giờ đây, Trump thấy mình sa lầy trong một cuộc xung đột không thể giành chiến thắng, gây thiệt hại sâu rộng cho nền kinh tế thế giới, làm suy yếu vị thế của Mỹ ở Trung Đông và nhiều nơi khác, đồng thời rất có thể sẽ giúp Đảng Dân chủ giành chiến thắng trong kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới. Có thể chúng ta không yêu cầu các tổng thống phải là chuyên gia quân sự, nhưng Machiavelli hẳn sẽ nhìn bằng ánh mắt khinh miệt đối với bất kỳ nhà lãnh đạo nào thản nhiên mù tịt về nghệ thuật quân sự như Trump.

 

Rồi còn vấn đề công lý. Machiavelli rõ ràng tin rằng một quân vương phải cai trị bằng bàn tay sắt và không ngần ngại trừng phạt, kể cả tước đoạt mạng sống, nếu ai đó đáng bị như vậy. Nhưng ông nhấn mạnh rằng quân vương chỉ nên làm điều đó khi “có lý do chính đáng và nguyên nhân rõ ràng”. Nói cách khác, việc thực thi công lý phải có tính chính danh. Một quân vương có thể phải làm những điều tàn nhẫn, nhưng không được làm vì những lý do tùy tiện, ích kỷ hay cá nhân, nếu không muốn một lần nữa kích động sự căm ghét của công chúng.

 

Không cần phải nói, chiến dịch của Trump nhằm biến Bộ Tư pháp thành công cụ để trả thù những người mà ông coi là kẻ thù cá nhân, trong đó có một số cựu thành viên chính quyền đầu tiên của ông, đã vượt xa những hành vi mờ ám tương tự của cựu Tổng thống Richard Nixon hay cựu Giám đốc FBI J. Edgar Hoover. Những cuộc trả thù ông phát động nhằm vào cựu công tố viên đặc trách Jack Smith, cựu Giám đốc FBI James Comey, cựu Giám đốc Viện Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm Quốc gia Anthony Fauci cùng một số người khác đều đi ngược cảnh báo của Machiavelli rằng công lý, và khi cần là hình phạt, phải được thực thi đúng đắn và chính danh. Machiavelli hiểu rằng các nhà lãnh đạo đôi khi phải làm những điều tàn nhẫn, nhưng ông phản đối sự tàn nhẫn tùy tiện vì nó vừa nguy hiểm vừa sai trái.

 

Nhưng chưa dừng lại ở đó! Machiavelli thừa nhận sự cần thiết của dối trá và nhắc nhở quân vương rằng đôi khi ông ta có thể phải thất hứa. Theo lời ông, “một nhà cai trị khôn ngoan không nên giữ lời hứa khi làm như vậy đi ngược lại lợi ích của mình”. Tại sao? Bởi những người khác cũng sẽ hành xử tương tự: họ sẽ không giữ lời với bạn nếu lợi ích của họ nằm ở nơi khác.

 

Bạn có thể nghĩ rằng Trump đã khắc cốt ghi tâm lời khuyên đó, xét đến hồ sơ dài dằng dặc về những cú lừa, gian lận, dối trá và thất hứa của ông. Nhưng lời khuyên của Machiavelli tinh tế hơn nhiều. Trong khi thừa nhận đôi khi cần phải dối trá và quân vương phải sẵn sàng làm những việc có vẻ sai trái hoặc đi ngược các nguyên tắc đạo đức đã được xác lập, ông nhấn mạnh rằng các nhà lãnh đạo nên nỗ lực hết sức để che giấu nét tính cách này. Theo lời ông:

 

“Do đó, một quân vương không nhất thiết phải có tất cả các phẩm chất [tốt đẹp] kể trên, nhưng rất cần phải tỏ ra là mình có chúng. … Một quân vương phải cực kỳ cẩn trọng để không điều gì thốt ra từ miệng mình mà không đong đầy những phẩm chất kể trên… và khi nhìn thấy cũng như nghe thấy vị này, ông ta phải có vẻ như là hiện thân của sự nhân từ, lòng tin, sự chính trực, nhân đạo và thành kính”.

 

Nói cách khác, một quân vương thành công phải là “kẻ ngụy trang và che mắt tài tình”. Điều đó có nghĩa là bạn không thể cứ liên tục thất hứa, hành xử phản trắc hay tàn nhẫn trong mọi hoàn cảnh, bởi người khác sẽ nhanh chóng nhận ra rằng bạn nguy hiểm và không thể tin cậy.

 

Nói một cách khách quan, Trump đạt được phần lớn thành công chính trị nhờ khả năng đáng kinh ngạc trong việc thuyết phục mọi người rằng ông là một con người khác với con người thật của mình. Người ta có thể lập luận rằng tất cả những bài đăng kỳ quặc trên Truth Social mô tả ông như một anh hùng quân sự hay một nhân vật tôn giáo đều nhằm duy trì huyền thoại đó trong mắt những tín đồ “Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại”.

 

Tuy nhiên, vấn đề mà ông đang đối mặt là màn trình diễn này đã trở nên nhàm chán, còn sự thật ngày càng phơi bày rằng ông không có những phẩm chất mà mình luôn cố tỏ ra sở hữu. Chiếc mặt nạ trước công chúng đã rơi xuống một cách đặc biệt vụng về trong vài lần, chẳng hạn khi Trump nói với các phóng viên rằng ông không quan tâm đến khả năng đóng thuế của người dân, hoặc tuyên bố: “Tôi không bận tâm về tình hình tài chính của người Mỹ. Tôi không bận tâm về bất kỳ ai”. Hiếm khi có những lời thật lòng đến vậy được thốt ra.

Cẩm nang về nghệ thuật lãnh đạo thành công của Machiavelli thường bị hiểu sai như một hướng dẫn phi đạo đức, nếu không muốn nói là vô đạo đức, về những thủ thuật chính trị đen tối. Đó là lý do chúng ta thường gán nhãn những chính trị gia đặc biệt mưu mẹo và linh hoạt về đạo đức là “mang phong cách Machiavelli”. Nhưng khi Machiavelli viết rằng “mục đích biện minh cho phương tiện”, ông có trong đầu những mục đích rất cụ thể và hoàn toàn có thể biện minh về mặt đạo đức. Ông muốn quân vương thành công vì tin rằng điều đó là cần thiết để duy trì trật tự và ổn định, đồng thời bảo vệ quốc gia trước nổi loạn từ bên trong hoặc can thiệp từ bên ngoài. Một quân vương phải “học cách không làm người tốt”, không phải vì thú vui, lợi ích hay sở thích cá nhân, mà nhằm bảo tồn quốc gia.

 

Vì lý do đó, một quân vương khôn ngoan chỉ nên làm điều xấu khi thực sự cần thiết. “Người ta phải học cách không làm người tốt, và biết sử dụng cũng như không sử dụng kiến thức này, tùy thuộc vào sự cần thiết của hoàn cảnh”, ông viết. Mục đích có thể biện minh cho phương tiện, nhưng không phải mục đích nào cũng được, và chắc chắn không phải những ý thích nhất thời của nhà lãnh đạo.

 

Trong hơn năm năm tại vị, Trump đã liên tục vi phạm nguyên tắc này. Nhiệm kỳ tổng thống của ông không làm nước Mỹ “vĩ đại hơn”. Ngược lại, đất nước trở nên chia rẽ hơn, tham nhũng hơn, kém uy tín hơn về mặt tài chính và ít được ngưỡng mộ hơn nhiều ở nước ngoài. Tương lai lâu dài của Mỹ đang bị tổn hại khi Trump phá hoại nhiều quan hệ đối tác toàn cầu cùng những cơ sở khoa học và học thuật từng giúp nước Mỹ dẫn đầu thế giới.

 

Vậy Trump đã để lại di sản gì? Bên cạnh việc gia tăng tài sản cá nhân và gia đình thêm hơn 2 tỷ USD, ông đang xây dựng một phòng dạ hội mới tại Nhà Trắng và cố gắng gắn tên mình lên càng nhiều tòa nhà công cộng càng tốt.

 

Machiavelli không phải người hâm mộ chế độ quân chủ; trái lại, ông là một người ủng hộ mạnh mẽ hình thức chính quyền cộng hòa. Ông thậm chí còn ca ngợi những ưu điểm của vương quốc Pháp “được tổ chức tốt”, nơi “chúng ta tìm thấy vô số thể chế tốt đẹp phụ thuộc vào sự tự do và an ninh của nhà vua”. Vì vậy, Quân Vương phần nào là một ngoại lệ trong các tác phẩm của ông, một phần vì theo một nghĩa nào đó, đây là một lá đơn xin việc không thành công. Machiavelli viết tác phẩm nhằm lấy lòng chính quyền Medici mới ở Florence và tìm cách lấy lại công việc cũ trong bộ máy nhà nước, đó cũng là lý do cuốn sách mở đầu bằng lời đề tặng đầy nịnh nọt dành cho Lorenzo de’ Medici, người có lẽ chưa bao giờ đọc nó.

Nhưng nếu Machiavelli còn sống đến ngày nay, tôi ngờ rằng ông sẽ coi Donald Trump là bằng chứng sống động nhất cho lý do vì sao một nền cộng hòa có trật tự lại tốt hơn sự cai trị của một nhà độc tài thất thường và vị kỷ. Tôi thậm chí có thể hình dung ông đưa Trump vào một bản hiệu đính của tác phẩm nổi tiếng, như một minh chứng sinh động cho Những điều một quân vương không nên làm.

 

--------------------

Stephen M. Walt là cây bút bình luận của Foreign Policy và Giáo sư Quan hệ Quốc tế tại Đại học Harvard.

 

 

 

 

 

HỆ QUẢ CHÍNH SÁCH THUẾ ‘NGU XUẨN’ CỦA TRUMP : MỸ VẪN BỊ THÂM HỤT NGÀY CÀNG LỚN (Đỗ Dzũng / Người Việt TV)

 

Hệ quả chính sách thuế 'ngu xuẩn' của Trump: Mỹ vẫn bị thâm hụt ngày càng lớn

ĐỖ DZŨNG  /  NGƯỜI VIỆT TV

September 29, 2026 : 6:17 PM

https://www.nguoi-viet.com/nvtv-tin-tuc/nvtv-diem-tin-trong-ngay/he-qua-chinh-sach-thue-ngu-xuan-cua-trump-my-van-bi-tham-hut-ngay-cang-lon/

 

Cục Phân Tích Kinh Tế của Mỹ cho biết, trong Tháng Bảy, 2026, quốc gia này bị thâm hụt mậu dịch gần $90 tỷ, mặc dù Tổng Thống Donald Trump áp dụng thuế quan toàn cầu.

 

NGHE & XEM >>>>>   

 

 

 

BÁO CHÍ và ĐƯỜNG TỚI ĐỘC TÀI (Hiếu Chân / Người Việt)

 

Báo chí và đường tới độc tài

Hiếu Chân/Người Việt

September 29, 2026 : 11:17 PM

 https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/bao-chi-va-duong-toi-doc-tai/

 

Chỉ trong một tuần qua, cảnh quan truyền thông báo chí của Mỹ đã có những sự thay đổi quan trọng, có ảnh hưởng đến sự tồn vong của nền dân chủ.

 

https://www.nguoi-viet.com/wp-content/uploads/2026/09/CNN-White-House-1920x1280.jpg
Nữ phóng viên Betsy Klein của CNN tác nghiệp bên ngoài Cánh Tây (West Wing) của Tòa Bạch Ốc hôm 24 Tháng Chín. (Hình minh họa: Saul Loeb/AFP via Getty Images)

 

Lúc 3:04 chiều Thứ Sáu, 18 tháng Chín, Tổng Thống Donald Trump bất ngờ ký một văn bản 130 chữ, có hiệu lực ngay lập tức, “cấm” ba tổ chức truyền thông CNN, MS NOW và Politico đặt chân vào Tòa Bạch Ốc do “họ thường xuyên đưa TIN GIẢ”! Lệnh cấm, bị tòa liên bang phủ quyết, đã khiến cho công chúng không được tiếp nhận đầy đủ thông tin, hình ảnh phẩm chất cao về một số sự kiện quan trọng như sự kiện đón tiếp nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình tại căn cứ Andrews hôm 23 Tháng Chín.

 

Đã xảy ra chuyện khó hiểu: đài truyền hình CCTV của đảng Cộng Sản Trung Quốc được vào Phòng Bầu Dục ghi hình cuộc hội đàm Trump-Tập trong khi truyền thông Mỹ thì bị cấm, theo tường thuật của báo The New York Times.

 

Đến chiều Thứ Sáu 25 Tháng Chín, các mạng truyền hình Mỹ được “tác nghiệp” trở lại, nhưng sang Thứ Bảy, Tòa Bạch Ốc không cho phóng viên CNN lên Air Force One tháp tùng ông Trump đến Tennessee.

 

Cũng trong thời gian này, Tòa Bạch Ốc cho ra mắt “TRUMP TV: The Essentials Station” ngày 21 Tháng Chín, có tham vọng đưa trực tiếp đến người dân Mỹ thông tin về chính quyền Trump.

 

Đàn áp báo chí, có hay không?

 

Sự căng thẳng trong tuần qua chỉ là diễn biến mới nhất trong chuỗi hành động thù địch của ông Trump đối với truyền thông. Từ những ngày đầu tiên ra tranh cử năm 2016, ông Trump đã dán nhãn “tin giả” (fake news), “tin xuyên tạc” (disinformation) lên những tổ chức truyền thông đưa những tin tức mà ông không thích. Đi xa hơn, ông Trump gọi truyền thông là “kẻ thù của nhân dân” (the enemy of the people) – mượn một câu nói từng gây chấn động của Joseph Stalin, nhà độc tài khát máu của đảng Cộng Sản Liên Xô ngày trước.

 

Không chỉ “chụp mũ” bằng lời nói, sự thù địch của ông Trump còn tác động tới các chính sách của chính phủ Mỹ. Trong nhiệm kỳ thứ hai, ông đã leo thang mạnh mẽ các đòn tấn công, tận dụng các công cụ quyền lực nhà nước (như ban hành trát đòi cung cấp thông tin, tịch thu thiết bị, rút thẻ hành nghề và gây sức ép thông qua các quy định) nhằm đe dọa những cơ quan truyền thông khiến ông không hài lòng.

 

Thay vì tranh luận về tính xác thực của một bản tin, một bài báo cụ thể nào đó, ông phát đơn kiện CNN, The New York Times, The Washington Post, The Wall Street Journal ra tòa vì cho rằng họ đưa tin xấu về ông; ông kiện cả hãng truyền thông Anh Quốc BBC đòi bồi thường $10 tỷ…

 

Ông sử dụng quyền cấp giấy phép của Ủy Ban Truyền Thông Liên Bang (FCC) để đe doạ bất cứ tổ chức báo chí nào trái ý ông. Ông cấm cửa hãng tin Associated Press (AP) chỉ vì AP không đồng ý đổi tên Vịnh Mexico thành Vịnh Mỹ. Ông thậm chí còn chê bai ngoại hình của nữ phóng viên mỗi khi họ đặt cho ông những câu hỏi khó. Và đã thành lệ, khi không thích một hãng tin nào đó, ông lại “rút phép thông công,” không cho họ vào Tòa Bạch Ốc hoặc tháp tùng những chuyến công cán của chính phủ. Những hành động đàn áp như vậy đang xói mòn lòng tin của công chúng vào tính liêm chính của báo chí tự do – một cột trụ của chế độ dân chủ.

 

Ngày 18 Tháng Chín, trong buổi họp báo Tòa Bạch Ốc, khi một phóng viên đề cập việc Trung Quốc là “một trong những quốc gia đàn áp nhà báo gắt gao nhất thế giới,” ông Trump đáp lại: “À, vụ ấy thì tôi không biết nhưng tôi nghĩ chúng ta cũng có những hành động trấn áp.” Có vẻ như ông rất tự hào việc mình có thể “khủng bố” báo chí Mỹ như ông Tập đã làm với báo chí Trung Quốc.

 

Vòi bạch tuộc của các tỷ phú

 

Nhiều chính sách hạn chế báo chí của ông Trump bị coi là trái luật, bị các tòa án “thổi còi” hoặc ngăn chặn. Đã có rất nhiều phán quyết chống lại các hành vi bóp nghẹt báo chí của ông Trump, và phản ứng của chính quyền thường là phớt lờ lệnh tòa cho đến khi không thể tiếp tục đàn áp.

 

Trong vụ đối đầu với CNN, MS NOW và Politico tuần qua, Tòa Bạch Ốc chịu xuống thang một phần vì lệnh của Chánh Án Liên Bang Timothy Kelly, một phần vì các hãng truyền thông đoàn kết cùng CNN, cùng tạm ngưng việc tường thuật các hoạt động của ông Trump trong lễ đón Tập Cận Bình làm cho ông rất thất vọng.

 

Nhưng nếu chỉ chú mục vào những sự kiện đầy tính kịch như vậy sẽ bỏ qua một xu hướng đã xuất hiện từ lâu và nguy hiểm không kém đối với quyền tự do ngôn luận: các tỷ phú thâu tóm báo chí và sử dụng chúng để ủng hộ chính quyền, lấy lòng ông Trump đổi lấy những lợi ích cho việc kinh doanh của họ.

 

Cũng trong tuần qua, Bộ Trưởng Tư Pháp California Rob Bonta cho phép tỷ phú Larry Ellison, một người vốn “ngoan ngoãn” nghe lời Trump, cùng con trai là David Ellison được xúc tiến thương vụ mua lại tập đoàn truyền thông Warner Bros. Discovery (WBD), chủ sở hữu đài truyền hình CNN. Nếu gia đình Ellison thâu tóm được WBD thì sẽ họ có thêm CNN, HBO, Comedy Central, TikTok USA sau khi đã sở hữu CBS News, MTV Tháng Tám năm ngoái.

 

Thương vụ này đang bị một số tiểu bang phản đối vì nó có nguy cơ vi phạm luật chống độc quyền. Nhưng California đã phải bật đèn xanh sau khi cha con Ellison dọa nếu thương vụ bị cản trở họ sẽ chuyển các hoạt động của tập đoàn Paramount ra khỏi Los Angeles, tác động xấu đến thị trường lao động và nguồn thu thuế của California.

 

Gia đình Ellison không phải là tỷ phú đầu tiên sở hữu công ty truyền thông. Gia đình Rupert Murdoch gốc Úc bao nhiêu năm qua là trụ cột tinh thần cho cánh hữu bảo thủ ở Mỹ với tập đoàn News Corp / Fox Corp, trong đó có nhật báo The Wall Street Journal, tạp chí The New York Post và đài truyền hình Fox News.

 

Tỷ phú Jeff Bezos không chỉ là ông chủ tập đoàn thương mại Amazon mà còn sở hữu nhật báo The Washington Post. Tập đoàn Walt Disney không chỉ có những công viên giải trí khổng lồ hay các phim trường Marvel, Pixar, Lucasfilm… mà còn là ông chủ của đài truyền hình ABC, kênh truyền hình thể thao ESPN…

 

Về đâu CNN?

 

Hiện tượng các tỷ phú sở hữu báo chí, truyền hình không mới nhưng ít được chú ý. Trước đây các ông chủ tỷ phú truyền thông hiếm khi can thiệp vào nội dung của tờ báo/đài truyền hình; việc đó được giao cho các hội đồng biên tập độc lập gồm các nhà báo lão làng và uy tín. Người đọc không lạ khi thấy báo chí Mỹ khá mạnh dạn và thẳng thắn phê bình chính quyền, không ngại đụng chạm miễn là tôn trọng sự thật, nói có sách mách có chứng, tuân thủ pháp luật và đạo đức nghề nghiệp.

 

Tình hình thay đổi từ thời ông Trump; ông dùng “cây gậy và củ cà rốt” để khuất phục các ông chủ; thuận theo ông thì sẽ được thưởng bằng những hợp đồng béo bở của chính phủ, trái ý ông sẽ bị trừng trị.

 

Để giành lợi ích cho đế chế kinh doanh Amazon, ông Jeff Bezos đã cấm The Washington Post đăng bài ủng hộ ứng cử viên Kamala Harris, sa thải hoạ sĩ vẽ hí hoạ ông Trump. Đài CBS News phải trả cho ông Trump $16 triệu để dàn xếp một vụ kiện liên quan tới chương trình 60 Minutes mà ông ta phản đối… Bằng thủ đoạn đó, ông Trump đã “kiểm soát” phần lớn đế chế truyền thông, nắm thóp các ông chủ tỷ phú, chặn các tiếng nói phản kháng và khuếch đại những tuyên bố phần lớn sai sự thật của chính quyền.

 

Khi WBD  (công ty mẹ của CNN) được rao bán, ông Trump đã bắt buộc thương vụ phải bao gồm đài CNN.

 

“Tôi nghĩ, cần phải bảo đảm chắc chắn rằng CNN là một phần của thương vụ. Tôi không cho rằng những người đang điều hành CNN, một nhóm người rất thiếu trung thực, lại được phép tiếp tục công việc. Tôi nghĩ CNN nên được bán cùng với tất cả các tài sản khác,” ông nói.

 

Ông thậm chí còn đề nghị WBD nên  được bán cho gia đình Ellison sau khi David Ellison hứa với ông rằng, họ sẽ thực hiện “những thay đổi sâu rộng” tại đài này nếu được phép mua lại WBD, theo tin của Wall Street Journal. Giới quan sát dự báo, CNN sẽ không bị đóng cửa mà sẽ bị tước bỏ “nanh vuốt” để trở nên “thân thiện” với chính quyền Trump, gia nhập hàng ngũ Fox News và CBS News!

 

Quyền lựa chọn thông tin đa chiều của người Mỹ sẽ bị bóp nghẹt đáng kể.

 

Đường tới độc tài

 

Chế độ dân chủ tồn tại khi người dân được tiếp nhận thông tin đa chiều để quyết định đúng sai. Tự do ngôn luận, tự do báo chí – được quy định trong Tu Chính Án thứ Nhất – không chỉ bảo vệ quyền tự do biểu đạt, phát biểu chính kiến mà cả quyền tự do tiếp nhận thông tin từ nhiều nguồn khác nhau.

 

James Madison (1751-1836), vị tổng thống Mỹ thứ tư, một trong những nhà lập quốc, tác giả Tu Chính Án thứ Nhất, từng nhấn mạnh: “Công chúng có lợi ích thiết yếu trong việc tiếp nhận thông tin chính xác và độc lập về chính phủ của mình. Không một chính quyền nào được phép hạn chế hoạt động của một cơ quan tin tức chỉ vì không tán thành nội dung đưa tin của cơ quan đó.” Khi thông tin chỉ được phát ra từ chính quyền (TrumpTV), hoặc từ những tổ chức thân chính quyền, ca ngợi lãnh đạo và triệt tiêu ý kiến bất đồng, thì đó là biểu hiện của chế độ chuyên chế, của phát xít hay cộng sản.

 

Đức Quốc Xã đã thành lập Bộ Khai Sáng Công Chúng và Tuyên Truyền (Reich Ministry of Public Enlightenment and Propaganda) để kiểm soát những gì người dân Đức được đọc, nghe và nhìn thấy. Ngày nay, các chế độ cộng sản đều có các ban tuyên giáo kiểm soát tư tưởng của người dân, đồng thời dựng “tường lửa” để ngăn chặn người dân tiếp nhận những thông tin trái chiều trên các mạng xã hội. Mới nhất, đảng CSVN ban hành Nghị Định 367, có hiệu lực từ 26 Tháng Chín, đặt ra “Mức phạt tiền cao nhất là 400-500 triệu đồng ($15,402 tới $19,252) đối với hành vi “đăng, phát thông tin có nội dung gây ảnh hưởng đến độc lập, chủ quyền và Tòan vẹn lãnh thổ Việt Nam; xuyên tạc lịch sử; phủ nhận thành tựu cách mạng; xúc phạm dân tộc, anh hùng dân tộc…” nói khác đi là những thông tin không phù hợp với quan điểm của đảng cộng sản, theo tin của nhật báo Người Việt.

 

May mắn là nước Mỹ có Tu Chính Án thứ Nhất, có đội ngũ nhà báo dũng cảm và trung thực nên không dễ biến thành một xứ độc tài. Có điều, quyền tự do đó đang bị xâm hại và rất cần được bảo vệ. [kn]

 

 

 

VIỆT NAM NÊN TRÁNH NGUY CƠ ĐẢNG-NHÀ NƯỚC MAFIA (Nguyễn Quang A / Diễn Đàn)

 

 

Việt nam nên tránh nguy cơ đảng-nhà nước mafia    

Nguyễn Quang A  /  Diễn Đàn

30/09/2026

https://www.diendan.org/viet-nam/viet-nam-nen-tranh-nguy-co-dang-nha-nuoc-mafia

 

Ngày 11/11/2025 trong clip số 53 trên trang Ý Vụn với tiêu đề “TBT ĐCSVN biết về nguy cơ nhà nước có thể trở thành nhà nước mafia” tôi nói sơ về nguy cơ nhà nước mafia và ghi nhận rằng nhà lãnh đạo mới của VIệt Nam biết về nguy cơ ấy nhằm khuyến khích giới lãnh đạo VN tránh nó. Khoảng một tuần sau mấy bạn an ninh mời tôi đi uống cà phê (chuyện thường xảy ra trong nhiều năm qua mà một số người nghĩ tôi phải “trình diện” còn tôi thì nghĩ là cơ hội tốt để “đối thoại” với các bạn an ninh và tiến hành “an ninh vận” như chủ trương của Diễn Đàn XHDS đã nêu ra từ cuối 2013) và họ yêu cầu tôi gỡ clip số 53 đó. Tôi bảo họ, “Mình khen sếp của các cậu cơ mà sao lại phải gỡ?”. Họ bảo nhưng người nghe có thể hiểu khác đi và comment rất lung tung. Mình đáp lại để tránh người nghe hiểu lầm thì phải thảo luận, tranh luận cho ra nhẽ chứ gỡ đi không phải là giải pháp.

 

Dù được gần 60 ngàn người xem nhưng sau gần một năm tôi nghĩ phải bàn kỹ hơn về khái niệm nhà nước mafia và nguy cơ này để tránh.

 

Dựa vào khung khái niệm của cuốn Giải phẫu các Chế độ Hậu Cộng sản, bài viết này chia thành bốn phần: I) nhà nước mafia là gì qua kinh nghiệm Hungary, Nga và Kazkhstan; và II) các đặc trưng của nhà nước mafia và chỉ ra đảng-nhà nước mafia còn tồi tệ hơn nhà nước mafia rất nhiều và III) Nhà nước mafia hoạt động thế nào qua ví dụ Hungary chủ yếu nêu vấn đề tham nhũng có tính hệ thống và cuối cùng IV) những dấu hiệu theo các tiêu chí của nhà nước mafia ở Việt Nam và vài suy ngẫm về những khả năng diễn biến đến nhà nước mafia và đảng-nhà nước mafia và Việt Nam nên tránh nguy cơ khủng khiếp này thế nào.

 

I. Nhà nước Mafia là gì?

 

Tên gọi nêu rõ bản chất của sự vật là quan trọng, vì nếu tên gọi sự vật không như vậy có thể dẫn đến sự mô tả thiếu chính xác, vòng vo và nhiều khi gây hiểu nhầm. Cuốn Giải phẫu các Chế độ Hậu Cộng sản tạo một bộ khái niệm mới, ngôn ngữ mới để mô tả các chế độ hậu cộng sản. Về khái niệm nhà nước mafia mới đầu bị giới học giả cho là thái quá, dần dần được chấp nhận không chỉ trong giới học thuật mà trong phần đông dân chúng Hungary nữa sau ¼ thế kỷ như kết quả thăm dò dư luận Tháng 2/2026 (trước bầu cử hai tháng) cho thấy:

 

https://www.diendan.org/viet-nam/viet-nam-nen-tranh-nguy-co-dang-nha-nuoc-mafia/image001.jpg

Hình 1. Tên gọi sát thực tế góp phần định hình nhận thức của dân chúng

 

Như thế tên gọi sự vật là rất quan trọng vì nó sát với nhận thức của người dân về sự vật. Và có lẽ tên gọi đúng đã góp phần lật đổ nhà nước-mafia của Orbán Viktor trong cuộc bầu cử ngày 12/4/2026 (Hệ thống Hợp tác Quốc gia-NER là tên gọi chính thức do Orbán Viktor đặt ra từ 2010).

 

Ta sẽ không bàn sâu về tổ chức mafia là gì. Theo cách hiểu thông thường hiện nay mafia là một nhóm bí mật của các tội phạm. Chúng vận hành những công việc bất hợp pháp với việc dùng bạo lực, và bảo vệ lẫn nhau. Cấu trúc và các quy tắc chính của nó theo kiểu gia đình (thị tộc) do một bố già (ông trùm) lãnh đạo, với quy tắc omertá (giữ im lặng nghiêm ngặt), các thành viên phải trung thành tuyệt đối với bố già và nhóm. Những hoạt động chính của chúng là bảo kê để moi tiền của những kẻ (hay tổ chức) được bảo kê; hoạt động cờ bạc và buôn bán ma túy bất hợp pháp; kiểm soát các tổ chức hợp pháp để che giấu tiền đen và ảnh hưởng chính trị.

 

Thế còn nhà nước-mafia là gì? Thuật ngữ này (maffia-állam) được Magyar Bálint đưa ra từ năm 1999 trong một tài liệu phác thảo cương lĩnh của Đảng SZDSZ ^[1]

 

https://www.diendan.org/viet-nam/viet-nam-nen-tranh-nguy-co-dang-nha-nuoc-mafia/image002.jpg

Hình 2, tên gọi nhà nước-mafia (maffia állam) xuất hiện tháng 11/1999.

 

Bài viết sơ khởi về nhà nước-mafia Hungary (Bạch tuộc Hungary- tổ chức [tội phạm] Thượng giới) ^[2] được đăng trên một nhật báo Magyar Hirlap ngày 21/2/2001. Rồi ông tập hợp nhiều nhà nghiên cứu khác để ra ba tập sách phân tích nhà nước mafia Hungary ^[3] và được mở rộng ra cho tất cả các nước hậu-cộng sản trong cuốn The Anatomy of Post-Communist Regimes viết cùng với Madlovics Bálint ^[4]. Cuốn này xây dựng một khung khổ khái niệm mới, một ngôn ngữ mới để phân tích các chế độ hậu cộng sản chính xác hơn khung khổ quen thuộc dùng các khái niệm dòng chính Tây phương thường không chính xác và gây hiểu lầm khi mô tả các chế độ hậu-cộng sản.

 

Khung khổ khái niệm đó được mô tả cô đọng trong Hình dưới đây mà chúng ta đã nhắc tới nhiều lần trong khoảng một năm qua (xem ^[4]):

 

Thay cho khung khổ khái niệm Tây phương, lấy phương Tây làm trung tâm, khi bàn về chuyển đổi dân chủ người ta dùng khái niệm các chế độ lai khá mơ hồ và dễ gây hiểu lầm (các chế độ lai với đủ loại tên và tính ngữ: dân chủ bầu cử, dân chủ phi tự do, độc đoán cạnh tranh, độc đoán bá quyền,… nằm trên cạnh trên cùng của tam giác nối Dân chủ Tự do và Độc tài Cộng sản) trên Hình 2. Không gian quan niệm của [4] gồm 1 tam giác với 3 kiểu chế độ lý tưởng tại ba đỉnh (Dân chủ tự do, Độc tài Cộng sản và Chuyên quyền bảo trợ) và 3 kiểu chế độ lý tưởng (trung gian nằm trên các cạnh: chuyên quyền bảo thủ; dân chủ bảo trợ và độc tài khai thác thị trường), rộng hơn khung khổ cũ khá nhiều. Hình 2 cũng cho thấy vị trí (năm 2022) của 12 chế độ hậu-cộng sản. Trong các nước tụ cụm gần kiểu chế độ lý tưởng Chuyên quyền bảo trợ (Hungary, Nga, Kazakhstan) các nhà nước đều là nhà nước-mafia.

 

https://www.diendan.org/viet-nam/viet-nam-nen-tranh-nguy-co-dang-nha-nuoc-mafia/image003.png

Hình 3

 

Trạng thái của mỗi nước tại một thời điểm được biểu diễn bằng 1 điểm trong tam giác trên và nếu ta nối các điểm ở những thời gian khác nhau của một nước ta có quỹ đạo diễn tiến của nước đó, ví dụ cho Hungary trên Hình 3 sau đây:

 

https://www.diendan.org/viet-nam/viet-nam-nen-tranh-nguy-co-dang-nha-nuoc-mafia/image004.png

Hình 4

 

Có thể thấy quỹ đạo của Hungary qua khá nhiều hệ thống từ độc tài cộng sản, rồi (1989-90) chuyển sang Dân chủ tự do được gần 10 năm thì sa sút xuống dân chủ bảo trợ cho đến 2010 thì sa xuống chuyên quyền bảo trợ và nhà nước mafia được củng cố trong 16 năm; nó sụp đổ trong cuộc bầu cử 12/4/2026; tương lai ở Hungary ra sao chưa rõ nhưng chắc chắn sẽ được cải thiện.

 

Quỹ đạo của Nga 1964-2026 có thể thấy trên hình sau:

 

https://www.diendan.org/viet-nam/viet-nam-nen-tranh-nguy-co-dang-nha-nuoc-mafia/image005.png

Hình 5: Quỹ đạo Nga(1964-2027)

 

Nhà nước mafia Nga chí ít sẽ kéo dài một số năm nữa, bất chấp có bầu cử quốc hội (Duma) vào 20/9/2026 và có lẽ đến khi Putin chết hoặc lâu hơn. Còn ở Hungary nhà nước mafia đã sụp đổ với cuộc bầu cử quốc hội 12/4/2026 vừa qua. Vì sao có sự khác biệt như vậy giữa Hungary, Nga chúng ta cần đi sâu hơn một chút về nhà nước mafia và các đặc trưng chính của nó.

 

Quỹ đạo của Kazakhstan được thể hiện trong Hình 6 dưới đây.

 

https://www.diendan.org/viet-nam/viet-nam-nen-tranh-nguy-co-dang-nha-nuoc-mafia/image006.png

Hình 6: Quỹ đạo chuyển đổi của Kazakhstan (1964-2022)

 

II. Các đặc trưng của nhà nước-mafia

 

Nhà nước mafia là một tổ chức tội phạm thượng giới (fel-világ, upper-world) ngược với tổ chức tội phạm hạ giới (thế giới ngầm, al-világ, under-world) mà từ mafia thông thường ám chỉ. Nhà nước mafia có một bố già có chức danh “long trọng” như thủ tướng (Orbán) hay tổng thống (Putin). Nó không phải là một tổ chức (hạ giới) bí mật mà là một tổ chức (thượng gới) công khai. Một số động lực chính của những người nắm quyền trong nhà nước mafia là [4T, tr. 19-44):

 

Tập trung và củng cố quyền lực;

 

Làm giàu cá nhân cho các GIA ĐÌNH của thị tộc (clan); tích tụ tài sản cho GIA ĐÌNH của thị tộc, tức là nhà nước vì lợi ích của elite chứ không phải của nhân dân (dù nó lớn tiếng nói vậy) ;

 

Elite cai trị là một gia tộc chính trị nhận con nuôi (adopted political family), một mạng lưới bảo trợ phi chính thức mang tính thị tộc (clan) có dạng kim tự tháp với bố già ở trên đỉnh kim tự tháp;

 

Họ không bị chi phối bởi một ý thức hệ nào cả mà họ SỬ DỤNG những ý thức hệ khác nhau (dân tộc chủ nghĩa, tôn giáo, tả, hữu…) phù hợp với những mục đích của họ; tức là họ là các nhà dân túy sử dụng các ý thức hệ cho các mục đích của mình chứ không phải bị một ý thức hệ (như dân tộc hay tôn giáo hay cộng sản hoặc tư bản) chi phối [4T, tr. 61-62].

 

Vô số xúc tu của con bạch tuộc (nhà nước mafia) bòn rút nguồn lực từ mọi ngõ ngách của xã hội (kinh tế, nghệ thuật, khoa học, báo chí,…)

 

Họ sử dụng các bù nhìn (strohman, front men) trong hoạt động chính trị và kinh tế cũng như xã hội…

 

Ba đặc trưng đầu tiên là các đặc trưng chính, những đặc trưng sau là các đặc trưng thêm có thể thay đổi về mức độ tùy từng nước.

 

Nhà nước mafia tìm cách phá vỡ những định chế kiểm soát và cân bằng (cố biến quốc hội, tòa án, viện công tố thành công cụ, phá hủy tính độc lập của báo chí và các tổ chức xã hội dân sự,…), phá hủy nhà nước pháp quyền, bóp méo cơ chế cạnh tranh thị trường, tìm cách gạt các đảng đối lập sang bên lề,…, nhất là bóp méo hệ thống bầu cử,...

 

Tại Hungary Nga và Kazakhstan đặc trưng số 1) (tập trung và củng cố quyền lực) là rất rõ ràng: Orban Viktor cầm quyền suốt 4 nhiệm kỳ 16 năm với 2/3 số ghế trong Quốc hội; Putin nắm quyền liên tục 27 năm từ 2000 (kể cả khi làm thủ tướng 2008-2012 vì Hiến pháp Nga quy định không ai có thể làm tổng thống quá 2 nhiệm kỳ, 4 năm, liên tiếp nên phải đưa Medvedev làm tổng thống và sửa nhiệm kỳ thành 6 năm, rồi 2012 lại làm tổng thống từ đó đến nay); tại Kazakhstan Nazarbayev làm tổng thống gần 29 năm liên tục rồi trao quyền cho Tokayev làm tổng thống từ 2019 đến nay (hiến pháp 2022 quy định tổng thống chỉ được một nhiệm kỳ 7 năm duy nhất và không được ứng cử tiếp và sẽ lý thú để theo dõi tình hình Kazakhstan trong thời gian tới nhất là vào khoảng 2029).

 

Về đặc trưng thứ hai (làm giàu cho cá nhân gia tộc của bố già và các thuộc hạ) có thể cũng rõ ràng trong trường hợp Hungary và Kazakhstan. Trong số 75 người giàu nhất Kazakhstan phần đông liên quan đến Nazarbayev, người giàu nhất Bulat Utemuratov có tài sản 5,4 tỷ $ từng là chánh văn phòng tổng thống và vẫn là một người thân cận nhất của Nazarbayev, các con gái, con rể và cháu của Nazarbayev có tổng tài sản lên đến 17 tỷ $ chiến hơn ¼ tổng tài sản của 75 người giàu nhất Kazakhstan^[8]. Việc làm giàu cho gia tộc của Orbán cũng như các thuộc hạ của ông tôi đã nhắc đến nhiều lần ^[6]. Không có dữ liệu chính thức nào về tài sản của gia tộc Putin nhưng có những đánh giá rằng ông có tài sản cá nhân lên đến hàng nhiều tỷ $. Cũng tương tự về các nhà lãnh đạo Trung quốc, chính thức trông “khá trong sạch” nhưng nhiều thông tin cho thấy gia tộc của họ dính sâu vào việc làm giàu ^[5] hoặc báo chính thống cũng tường thuật về tài sản của các cán bộ cao cấp của Trung quốc, những con hổ bị Tập Cận Bình đả, chỉ xin nêu ví dụ về tướng Từ Thái Hậu, phó chủ tịch quân ủy TW bị tịch thu tài sản có giá trị hàng trăm triệu USD ^[9].

 

Về mạng lưới bảo trợ phi chính thức và các đặc trưng khác tại Hungary, Nga và Kazakhstan xem [4]. Nếu chạy dọc theo cạch bên phải từ chế độ độc tài cộng sản, qua chế độ độc tài tận dụng thị trường đến chế độ chuyên quyền bảo trợ có (Hình 3) thể thấy một đặc trưng thường trực dọc theo cạch này là tính độc đảng, và nhà nước thường được đánh đồng với đảng-nhà nước và như thế phải chăng cần tách đỉnh dưới cùng thành 2 đỉnh gần nhau một đặc trưng với tính đa đảng và một với tính độc đảng (có thể nói thay cho tam giác ta có một hình thang với cạnh dưới cùng có thể ngắn hơn và các nước xung quanh đó đều là nhà nước-mafia (ở phía bên trái) và đang-nhà nước mafia ở phía phải và tính có thể bị lật đổ có được mô tả sát thực tế hơn hơn.

 

III. Nhà nước mafia hoạt động thế nào qua ví dụ Hungary

 

Phần này nêu vài ví dụ điển hình về việc các nhà lãnh đạo nhà nước mafia đã moi tiền của quốc gia như thế nào để làm giàu cho cá nhân các gia đình của họ. Lưu ý rằng các cán bộ của nhà nước cộng sản tuy được hưởng những lợi ích cao hơn dân thường nhiều mà “Tông Đản là [chợ] của vua quan / Nhà Thờ là của trung gian nịnh thần / Đồng Xuân là chợ thương nhân / Vỉa hè là của nhân dân anh hùng" đã mô tả rất hay và sát. Nhưng họ chỉ được hưởng các chế độ ưu đãi ấy theo chức vụ cán bộ (nomenclatura- номенклатура) tức là hết chức thì không còn các ưu đãi đó và nói chung các quan chức trong chế độ cộng sản không làm giàu cho bản thân gia tộc nhà mình. Ngược lại một đặc điểm cốt lõi của nhà nước mafia là các lãnh đạo của nó chủ ý làm giàu cho gia đình của mình. Chỉ xin nêu vài ví dụ.

 

1) 4IG là một tập đoàn tin học-viễn thông “hàng đầu” của Hungary, một doanh nghiệp “dân tộc” được chọn để làm “con sếu đầu đàn”. 4IG có xuất xứ từ công ty phần mềm FreeSoft được thành lập trong các năm 1990 rồi trở thành doanh nghiệp sâu sau của chế độ Orbán và được cải tổ (mua các doanh nghiệp khác) và đổi tên thành 4IG từ 2014. Liên quan đến 4IG có rất nhiều vụ bê bối về mua sắm công và Hungary ở đây chỉ nêu 2 vụ. Theo Vályi-Nagy Vilmos, cựu quốc vụ khanh phụ trách tin học truyền thông của Bộ Phát triển Quốc gia từ 2012-2014, trong việc mua lại công ty Antenna Hungária (một doanh nghiệp nhà nước trước kia độc quyền các phương tiện phát sóng truyền hình, radio, các phương tiện truyền dẫn cả vệ tinh và viễn thông của Hungary sau được tư nhân hóa cho các chủ sở hữu Pháp) rồi được nhà nước Hungary mua lại (quốc hữu hóa) năm 2014, khi đó Vályi-Nagy Vilmos phụ trách đàm phán với các chủ sở hữu nước ngoài đòi giá 61-62 tỷ HUF (Forint Hungary), và hạ được xuống 48 tỷ HUF nhưng sau đó Thủ tướng bắt phải nâng giá lên 53 tỷ HUF ^[10]; sự lắt léo ở đây là quốc hữu hóa với giá đắt để rồi sau lại tư nhân hóa với giá rẻ cho doanh nghiệp thân hữu 4IG vào năm 2022 qua việc vống giá trị của 4IG lên 53,4 tỷ HUF (~ 1,2 tỷ $ lúc đó) và tăng vốn của Antenna Hungária nhằm pha loãng phần của nhà nước để 4IG nắm 76,78% của Antenna Hungária còn nhà nước chỉ chiếm 23,22% (xem cả ^[11]). Vályi-Nagy Vilmos cũng cho biết 10 năm trước chủ Anh của hãng viễn thông Vodafone Hungary chào bán cho chính phủ Hungary mạng điện thoại của mình với giá 10 tỷ HUF (35 triệu €) và ngày 31/1/2023 tập đoàn 4IG và chính phủ Hungary đã mua với giá 660 tỷ HUF cỡ 1,7 tỷ € (Antenna Hungária chiếm 51%, chính phủ chiếm 49% rồi 4IG chiếm 70,5% của Vodafone Hungary). Ngoài việc chia chác lợi nhuận khổng lồ (có khi lên đến 5/6 lợi nhuận) mà các công ty tin học bán thiết bị và dịch vụ cho các cơ quan chính phủ Hungary thì dự án phát triển công nghiệp vũ trụ của chính phủ Hungary để phóng vệ tinh địa tĩnh và các vệ tinh khác phục vụ cho viễn thông, viễn thám, quân sự,… cũng là vụ bê bối nổi cộm. Dự án này là của chính phủ nhưng bị Orbán chuyển cho 4IG và chính phủ trả trước những khoản tiền lớn (năm 2025 đã trả hơn 125 triệu € ~ 49 tỷ HUF cho 4IG) trong tổng số dịch vụ mà chính phủ sẽ sử dụng từ vệ tinh của 4IG (với giá 2,36 tỷ € khoảng 850 tỷ HUF) trong 15 năm. Vụ bê bối sau cùng này liên quan đến 4IG có phần hơi na ná với vụ Thỏa thuận nhượng quyền khai thác và phát triển đường cao tốc với công ty MKIF của Mészáros Lőrinc và Szíjj László những người cũng đã liên quan đến 4IG.

 

2) Tháng 9 năm 2022 chính phủ Hungary ký thỏa thuận nhượng quyền khai thác, bảo trì và phát triển 2/3 (1.200 km) của mạng đường cao tốc cho công ty MKIF của Mészáros Lőrinc và Szíjj László, hai nhà tài phiệt thân hữu của chính phủ Orbán, trong thời hạn 35 năm với tổng chi phí mà chính phủ phải trả cho MKIF lên đến gần 23, 2 ngàn tỷ HUF (73,3 tỷ USD).

 

https://www.diendan.org/viet-nam/viet-nam-nen-tranh-nguy-co-dang-nha-nuoc-mafia/image007.jpg

 

Từ tháng 9/2022 đến nay chính phủ đã trả cho MKIF 1024 tỷ HUF và MKIF toàn quyền trao thầu cho các doanh nghiệp thân hữu (như cho công ty mỏ đá của bố Orbán) mà chính phủ không thể kiểm soát. Chính phủ Tisza của thủ tướng Magyar Péter đã tuyên bố đàm phán với MKIF để chấm dứt thỏa thuận nhượng quyền này và trao lại cho công ty nhà nước quản lý.

 

3) Ngoài những vụ nổi cộm liên quan đến các tập đoàn thân hữu 4IG và MKIF kể trên có thể nhắc đến vô số vụ và cách để các quan chức moi tiền và tài sản quốc gia. Chỉ nêu vài vụ liên quan đến quan chức cấp cao của chế độ Orbán: vụ Matolcsy György chủ tịch ngân hàng trung ương Hungary bị cáo buộc đánh mất 500 tỷ HUF (1,2 tỷ €), Seszták Miklós cựu bộ trưởng bộ Phát triển quốc gia bị cáo buộc nhận hối lộ, “lại quả” hàng chục triệu USD và Hankó Balázs cựu bộ trưởng văn hóa và chủ tịch quỹ văn hóa quốc gia (NKA) bị cáo buộc chi 17,3 tỷ HUF (hàng chục triệu $) trên danh nghĩa “tài trợ văn hóa” nhưng thực ra để phục vụ việc vận động bầu cử của Đảng Fidesz đầu năm 2026. Hai vị sau là nghị sĩ trong Quốc hội mới đã bị Quốc hội tước quyền miễn trừ ngày 28/9/2026 và Seszták Miklós đã bị tạm giam còn Hankó Balázs thì muốn cố thủ tại tòa nhà Quốc hội (vì cảnh sát không thể vào nhà Quốc hội để thực thi pháp luật) nhưng cũng đã bị giữ và áp giải tới thành phố Kecskemét để thực hiện tố tụng.

 

Tại Hungary may thay bất chấp mọi cố gắng đó của nhà nước mafia vẫn có những kẽ hở để huy động cử tri trong bầu cử và giám sát kiểm phiếu (mà thậm chí Luật Bầu cử rất tồi tệ của Việt Nam cũng quy định: các đại diện của ứng viên và phóng viên có thể giám sát việc kiểm phiếu theo Điều 73; còn Luật bầu cử Hungary cũng rất tồi nhưng vẫn thoáng hơn) để lật đổ nhà nước mafia qua bầu cử (mà trước cuộc bầu cử 4/2026 ít ai ở Hungary dám tin là có thể). Và chính sự thay đổi hệ thống này biến Hungary thành một phòng thí nghiệm sống để nghiên cứu nhiều câu hỏi còn bỏ ngỏ như vì sao Hungary lại có thể lật đổ nhà nước mafia còn Nga thì khó có khả năng đó trừ khi nó tự sụp đổ và các nhà nghiên cứu Việt Nam nên tập trung nghiên cứu trường hợp Hungary kỹ hơn để rút ra những bài học bổ bích cho mình, cũng như để ý đến tình hình Kazakhstan trong vài năm tới. Mô tả chi tiết về các nhà nước-mafia ở Hungary, Nga và Kazakhstan và sự chuyển đổi của Trung Quốc có thể tìm thấy trong [4A] và sơ lược trong [4T]; cuốn sách Rulette Đỏ cho ta một bức tranh về xu hướng đảng-nhà nước mafia ở Trung Quốc [^[5], nhưng tôi chưa thấy các công trình nghiên cứu học thuật thực sự về chủ đề này. Tại Việt Nam ngay cả những chuyện kể như ^[5] cũng không có nói chi đến các công trình học thuật. Tuy nhiên có thể cảm nhận được những dấu hiệu.

 

IV. Những dấu hiệu của nguy cơ nhà nước-mafia và Việt Nam nên tránh nguy cơ đảng-nhà nước mafia

 

Chúng ta sẽ xét sơ qua một số xu hướng đã, đang hình thành ở Việt nam liên quan đến nguy cơ của nhà nước-mafia (theo hướng những đặc điểm II.1-6 chính của nhà nước-mafia.

 

Sự tập trung quyền lực

 

ĐCSVN có truyền thống lãnh đạo tập thể (với cơ chế tứ trụ, cấu trúc của Bộ Chính trị và Ban chấp hành TW phản ánh tương đối cân bằng về các nhóm lợi ích, các địa phương, ...); cung cách thảo luận các vấn đề chính sách theo phong cách “dân chủ tập trung” (tức là chấp nhận sự cọ xát của nhiều ý kiến khác nhau trong thảo luận nhưng một khi tập thể đã quyết định thì các thành viên phải tập trung thống nhất tuân theo) tuy chúng ta không biết mấy chi tiết về những cuộc họp của BCH TW và BCT của ĐCSVN ngoài những thông báo được soạn kỹ cho mục đích tuyên truyền nhưng phần nào được phản ánh qua tường thuật công khai một vài phiên họp Quốc hội; … Dưới đây chỉ lấy một ví dụ về cơ cấu của BCT mà cũng chỉ nêu tỷ lệ của các lực lượng sức mạnh siloviki (силовики́ gồm các thành viên thuộc hay đã từng thuộc hoặc liên quan chặt chẽ đến các lực lượng an ninh, cảnh sát, quân đội) qua các khóa từ 1996 đến nay:

 

Tỷ lệ phần trăm của lực lượng Siloviki (Cиловики́) trong BCT của ĐCSVN
Khóa	VIII	IX	X	XI	XII	XIII	XIV
	1996–2001	2001–2006	2006–2011	2011–2016	2016–2021	2021–2026	2026–2030
Siloviki/tổng	6/19	4/15	4/15	4/14	5/19	7/18	9/19
%	31.6	26.7	26.7	28.6	26.3	38.9	47.4

 

Nguồn: tác giả tính dựa vào lý lịch chính thức của các thành viên BCT mỗi khóa với sự lưu ý của Khóa XIV trong các trường hợp của các ông Lê Minh Hưng (có bố là Bộ trưởng BCA, hai anh là các tướng CA), ông Phạm Gia Túc (từng làm cận vệ của cố phó thủ tướng Đoàn Duy Thành), ông Lê Minh Trí (cựu sĩ quan CA)

 

Có thể thấy xu hướng tăng rõ rệt của siloviki từ khóa XII đến khóa XIV so với tỷ lệ khá ổn định trong các khóa trước. Theo [4A, tr 468] lực lượng siloviki có vai trò quan trọng trong nhà nước-mafia Nga của Putin như các tác nhân chính trị và cưỡng bức, thành phần quan trọng của gia tộc chính trị nhận con nuôi của Putin [tr.84] .

 

Sự tập trung quyền lực tăng lên kể từ nhiệm kỳ thứ hai của ông Nguyễn Phú Trọng (nhất là ông bất chấp Điều lệ ĐCSVN ngồi thêm nhiệm kỳ thứ ba) và và trong sự nhất thể hóa chức Tổng bí thư và Chủ tịch nước của ông Tô Lâm đầu 2026 và nhiều hiện tượng khác ai ai cũng cảm thấy (qua cải cách hành chính nhân danh hiệu quả, hiệu lực; đưa TTXVN, VTV, VOV đằng nào cũng dưới sự kiểm soát của ĐCSVN nhưng vẫn có cái danh nhà nước (tức là các tổ chức công chứ không phải của một tổ chức nào khác) thì cái danh hão ấy cũng bị tước đi khi chúng được đưa về trực thuộc BCH TW của ĐCSVN; cũng tương tự với hai Viện Hàn Lâm khoa học; việc Bộ CA đề xuất Quốc hội sửa luật để bỏ cơ quan điều tra của Viện Kiểm Sát; đề xuất sửa đổi tủ tục thu hồi đất trong Luật đất đai (liên quan đến điểm 2) dưới đây v.v. và v.v mà chúng ta không đi vào chi tiết nhưng chắc chắn làm suy yếu sự kiểm tra và cân bằng vốn đã rất yếu ở Việt Nam. Xu hướng tập trung quyền lực, cá nhân hóa quyền lực thay cho quyền lực tập thể là rất rõ ràng. Mức phi-chính thức (informality) của quyền lực đặc trưng cho nhà nước-mafia thì chưa rõ cần nghiên cứu thêm.

 

Làm giàu cho các gia đình elite.

 

Xu hướng này cũng đã xuất hiện nhưng chưa được nghiên cứu kỹ (nhất là các trường hợp kỷ luật các cán bộ cấp cao của ĐCSVN, ví dụ 2 chủ tịch nước, 1 chủ tịch quốc hội, 1 thường trực ban Bí thư, 1 ủy viên BCT và nhiều ủy viên BCH TW của ĐCSVN mà dân chúng tin là vì tham nhũng) thì không được nêu công khai là tham nhũng, và tham nhũng như thế nào mà chỉ nêu khá mù mờ (phải chăng có dấu hiệu về luật omertá?), nhưng cảm nhận chung là có xu hướng như vậy. Chắc chắn cần nghiên cứu thêm xem hiện tượng làm giàu cho gia đình có mang tính hệ thống hay không nhưng những dấu hiệu thì có thể rất nhiều từ chuyện của nhà Lê Thanh Hải, vụ đại án Vạn Thịnh Phát (Trương Mỹ Lan) gây thiệt hại hàng cục tỷ USD, vụ Mobifon-AVG với các khoản hối lộ tham nhũng hàng triệu USD,… về những dự án mua sắm công nhất là các dự án hạ tầng cơ sở được đấu thầu hay giao thầu không minh bạch, sự không rõ ràng trong cơ chế hợp tác công tư (PPP) hoặc B.T. (chỉ nêu 1 ví dụ, chủ đầu tư sân bay Gia Bình được loan là công ty tư nhân và như thế nảy ra câu hỏi sân bay sẽ là sân bay tư nhân hay thuộc Bộ CA? hay công ty tư nhân “làm chủ đầu tư” chỉ hoạt động theo cơ chế B.T.?);… Cũng thế là mối quan hệ giữa các nhà tài phiệt (oligarch, các đại gia) với các chính trị gia và liệu một số chính trị gia có trở thành các nhà chính phiệt (poligarch tức là chính trị gia về mặt chính thức nhưng là nhà tài phiệt qua gia đình) một hiện tượng được ^[5] mô tả rất sống động ở Trung Quốc hay không (hoặc ^[6] phân tích về mafia đen-hắc bang và mafia đỏ-hồng bang tại Trung Quốc về phương diện tội phạm học).

 

Nghị quyết 68 về phát triển khu vực tư nhân là một bước ngoặt lớn về nhận thức của ĐCSVN nhưng liệu nó có hệ quả không lường dẫn đến việc chọn kẻ thắng gây hại cho số đông các doanh nghiệp tư nhân khác không (vì tổng nguồn lực quốc gia là hữu hạn) và “khi thế giới của các nhà tài phiệt mở rộng, thế giới của các doanh nhân khởi nghiệp co lại” [4A, tr. 168].

 

Liệu có các nhà tài phiệt Việt Nam nào đóng vai bù nhìn (strahman) của nhà chính phiệt hay bố già như Mészáros Lőrinc ở Hungary ^[6] hay không?

 

Quan hệ bảo trợ

 

Người dân có thể cảm nhận về những quan hệ bảo trợ (patronal relationship) nhưng cũng thiếu những nghiên cứu học thuật dựa trên bằng chứng về quan hệ bảo trợ ở Việt Nam. Tại các chế độ độc tài quan hệ bảo trợ mang tính quan liêu [4A, tr. 628, Fig. 7.1], liệu quan hệ bảo trợ này có thể biến đổi thế nào thành quan hệ-bảo trợ phi-chính thức đặc trưng của nhà nước-mafia (dịch chuyển xuống phía dưới của tam giác) còn cần được tìm hiểu.

 

Ngoài 3 đặc trưng chính, một cách tương tự chúng ta có thể lần theo 8 chiều còn lại trong 11 chiều của mô hình tam giác [4A, tr. 627-634] để phân tích tình hình Việt Nam. Chúng tôi xin sao lại một phần lời giới thiệu cuốn [4T] được viết giữa 2025 với việc sao lại quỹ đạo của Trung quốc [4T, Hình 29] và thêm suy đoán về quỹ đạo của Việt Nam …

 

https://www.diendan.org/viet-nam/viet-nam-nen-tranh-nguy-co-dang-nha-nuoc-mafia/image008.png

Chuyên quyền bảo trợ

 

Trong số 12 nước hậu-cộng sản được thảo luận trong cuốn sách này không có Việt Nam. Tuy vậy, rõ ràng Việt Nam hiện nay trong chế độ “độc tài khai thác thị trường” như Trung Quốc. Hình trên sao lại quỹ đạo của Trung Quốc, từ 1949-2012, và chúng tôi đặt quỹ đạo phỏng đoán của Việt Nam (1975-2024) như một minh họa giợi ý để nghiên cứu kỹ hơn. Giai đoạn 1975-1986 rõ ràng Việt Nam vẫn ở góc độc tài cộng sản trên tam giác (sở dĩ vị trí của Việt Nam nằm ở bên trái hơn vì ảnh hưởng của miền Nam nơi đã có một nền dân chủ sơ khai trước 1975 và từ 1976-1986 cả nước đã rất gần với chế độ lý tưởng độc tài cộng sản; từ 1986 Việt Nam từ từ chuyển sang mô hình độc tài khai thác thị trường, sự thay đổi từ 2005-2011 theo hướng đó rất rõ rệt, nhưng giống Tập Cận Bình ở Trung Quốc, ông Nguyễn Phú Trọng đã chuyển theo hướng cứng rắn hơn cho đến khi ông chết 2024. Từ khi ông Tô Lâm lên làm tổng bí thư ĐCSVN đã có những sự thay đổi lớn trong hơn nửa năm qua, nhưng còn chưa rõ sẽ đi theo hướng nào.

 

Chắc chắn sẽ không tiếp tục con đường của ông Trọng. Năm khả năng còn lại đều có thể: 1) ở nguyên trong chế độ độc tài khai thác thị trường; chuyển đổi chế độ sang: 2) chuyên quyền bảo thủ; 3) dân chủ tự do; 4) dân chủ bảo trợ; và 5) chuyên quyền bảo trợ và nhà nước mafia. Tất nhiên, khả năng 2), 4) và 3) sẽ tốt hơn bây giờ (tốt nhất là khả năng 3) nếu chúng ta đọc cuốn sách Từ Phát triển đến Dân chủ của Dan Slater và Joseph Wong) cho thấy có khả năng đó nhìn từ một cách tiếp cận khác. Khả năng 1) và 5) là rất xấu nhưng là dễ cho bộ máy hiện hành. Mọi thứ đều có thể và tương lai là sự lựa chọn của chính chúng ta trong đó có các nhà lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam (và họ phải chịu trách nhiệm trước lịch sử về các chính sách của họ. Tất nhiên chúng ta cũng thế.)

 

Mượn lời cựu Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn An khi ông nói về “vua tập thể” liệu chúng ta có thể nói về “bố già tập thể” hay không và khi cái tập thể ấy bị chi phối bởi một kẻ mạnh duy nhất thì “bố già tập thể” có trở thành một “bố già” thực sự hay không?

 

Rất nhiều câu hỏi được nêu trong phần III này còn bỏ ngỏ và cần rất nhiều công sức để nghiên cứu sâu và bài bản hơn. Trong mọi trường hợp có những dấu hiệu cho thấy nguy cơ “đảng-nhà nước mafia” là có thật và Việt Nam, nhất là ĐCSVN, cần tránh nguy cơ này và chọn giữa các khả năng tốt hơn là 2), 4) hoặc 3) được nhắc tới ở trên, nhưng quán tính của quá khứ (lý thuyết phụ thuộc con đường) và thói quen (bạo lực và tuyên truyền) của những người nắm quyền lại có thiên hướng dễ hơn nhiều để khiến họ giữ nguyên trạng thái 1) hay để chuyển sang nhà nước-mafia 5). Những viễn cảnh kinh hoàng cần tránh nhưng việc tránh đối mặt với muôn vàn khó khăn.

 

Nguyễn Quang A

----------

Ghi chú

[1] maffia állam (nhà nước mafia) được nhắc tới trong khung màu vàng của tài liệu trên (hình 2).

 

[2] Magyar polip - a szervezett felvilág (Bạch tuộc Hungary- thượng gới có tổ chức), Magyar Hirlap 21/2/2001 (thượng giới [felvilág] đối lại với hạ giới [alvilág] ám chỉ tổ chức tội phạm có tổ chức [nhà nước-mafia] đối lại với tổ chức mafia truyền thống)

 

[3] Magyar Bálint biên tập, A Magyar polip- A posztkommunista maffiaállam (Bạch tuộc Hungary-Nhà nước mafia hậu Cộng sản) (tập I, 2013, các tập II và III 2014-2015) được dịch ra nhiều thứ tiếng và có thể lấy về miễn phí tại https://www.postcommunistregimes.com/book/

 

[4] postcommunistregimes.com/wp-content/uploads/2021/02/2021.09.10.-Magyar-Madlovics-The-Anatomy-of-Post-Communist-Regimes.pdf trong văn bản được nhắc đến như [4A]; hoặc một tóm tắt [4T] của cuốn sách [4A] này https://tapchidantri.org/download/mot-tom-tat-ve-cac-che-do-hau-cong-san/ cũng như một số giới thiệu ngắn trong các clip số 30 đến 34 trên kênh Youtube ÝvụnNguyễn Quang A (cũng như các clip 53-54 và các clip 80-84 về khả năng và sự sụp đổ của nhà nước-mafia Hungary.

 

[5] Desmond Shum (Thẩm Đống), Rullete Đỏ-một câu chuyện của người trong cuộc về của cải, quyền lực, tham nhũng và sự trả thù ở Trung Quốc ngày nay.https://tapchidantri.org/download/roulete-do-mot-cau-chuyen-cua-nguoi-trong-cuoc-ve-cua-cai-quyen-luc-tham-nhung-va-su-tra-thu-o-trung-quoc-ngay-nay/

 

[6]> Wang, P. The Chinese Mafia: Organized Crime, Corruption, and Extra-Legal Protection. Oxford: Oxford University Press. 2017

 

[7] Mészáros Lőrinc, bạn cùng làng Felcsút của Orbán. Mészáros có một công ty lắp đặt ống gas và trước 2010 (năm Orbán xây dựng chế độ của mình sau khi thắng bầu cử chiếm 2/3 ghế quốc hội) không ai ngoài làng đó biết đến tên và việc kinh doanh của ông nhưng từ 2014 Mészáros lọt vào danh sách 100 người giàu nhất Hungary, tài sản của ông tăng gấp đôi mỗi năm. Theo Forbes năm 2025 Mészáros trở thành người giàu nhất Hungary với tài sản 3,6 tỷ USD (cùng năm đó nền kinh tế Hung tăng trưởng 0,5% tức là tăng khoảng 450 tỷ Forint thì tài sản của Mészáros tăng hơn gấp hai con số đó). Các công ty của Mészáros trúng thầu hay được chỉ định thầu các công trình hạ tầng cơ sở lớn có giá trị hàng trăm triệu USD. Ông được cho là bù nhìn của Orbán Viktor mà các danh nghiệp của bố ông, Orbán Győző, cũng kiếm bộn tiền từ việc bán (đá và nguyên liệu) cho các dự án cơ sở hạ tầng. Tiborcz István trở thành con rể Orbán Viktor năm 2013, là một nhà kinh doanh với tài sản cũng tăng gấp đôi mỗi năm và trở thành người giàu thứ 15 (có tài liệu nói thứ 13) ở Hungary năm 2025… Xem thêmhttps://tapchidantri.org/nha-nuoc-mafia-co-sup-do-o-hungary-ngay-12-4-2026/

 

[8] Forbes Kazakhstan’s Rich List Still Dominated by Nazarbayev-Linked Fortuneshttps://en.fergana.agency/news/146722/

 

[9] https://tuoitre.vn/saigontimes/tq-tiet-lo-khoi-tai-san-khong-dem-xue-cua-tuong-tu-tai-hau-106130270.htm

 

[10] Mészáros vadászházától a csillagos égig: Orbán és a 4iG bizniszeihttps://www.youtube.com/watch?v=FnJbu5IpTPc (7:48-8:00 Orbán Viktor nâng giá mua Anntena

 

[11] NGHỊ QUYẾT 68-NQ/TW, “DOANH NHÂN DÂN TỘC” VÀ BÀI HỌC PHÁT TRIỂN “TƯ BẢN DÂN TỘC” CỦA HUNGARY và clip số 87 https://www.youtube.com/watch?v=nuqUFwVys8I&t=82s