NHỮNG NGÀY CUỐI CÙNG CỦA CHẾ ĐỘ IRAN (Hiếu Chân / Người Việt)

 

Những ngày cuối cùng của chế độ Iran

Hiếu Chân/Người Việt

January 13, 2026 : 7:45 PM

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/nhung-ngay-cuoi-cung-cua-che-do-iran/#google_vignette

 

Cuộc đấu tranh cho tương lai của Iran đang được người dân nước này tiến hành trên đường phố, nhưng họ đang đối mặt với vô số trở ngại. Tổng Thống Mỹ Donald Trump khuyên người Iran tiếp tục biểu tình và nói “tiếp viện đang tới” nhưng không cho biết rõ tiếp viện là gì, bao giờ có. Liệu khủng hoảng trong nước và áp lực bên ngoài có dẫn tới sự kết thúc của chế độ thần quyền Hồi Giáo khắc nghiệt nhất thế giới hay không?

 

https://www.nguoi-viet.com/wp-content/uploads/2026/01/BL-Iran-Cuoi-Cung-1920x1309.jpg

Người biểu tình trước Đại Sứ Quán Iran ở London hôm 12 Tháng Giêng, để ủng hộ làn song biểu tình ở Iran. (Hình minh họa: Henry Nicholls/AFP via Getty Images)

 

Hàng ngàn người biểu tình bị giết

 

Như quý độc giả đã biết, làn sóng biểu tình trên toàn quốc của người dân Iran bắt đầu từ ngày 28 Tháng Mười Hai năm ngoái đến nay vẫn chưa có dấu hiệu dừng lại.

 

Khởi đầu từ một vụ bãi thị của các thương nhân Chợ Lớn Tehran (Grand Bazaar), phản đối vật giá leo thang và giá trị đồng bạc (đồng rial) lao dốc, phong trào biểu tình nhanh chóng lan rộng thành 600 cuộc đấu tranh lớn nhỏ ở khắp 31 tỉnh thành Iran và chuyển thành đấu tranh chính trị với các khẩu hiệu “Độc tài chết đi,” “Tự do hay là chết”!

 

Nhà nước Hồi Giáo Tehran đối phó bằng nhiều biện pháp. Một mặt họ đàn áp khốc liệt, bắn giết bừa bãi, cắt mạng Internet và sóng điện thoại, mặt khác họ cố xoa dịu nỗi bất mãn của người dân, đồng thời lên tiếng yêu cầu nối lại đàm phán với Mỹ về chương trình vũ khí nguyên tử với mong muốn được nới lỏng các biện pháp cấm vận kinh tế.

 

Vào Thứ Ba, 13 Tháng Giêng, 2026, số liệu của tổ chức nhân quyền HRANA có trụ sở tại Mỹ cho biết đã có 2,003 người bị giết, trong đó có 1,850 người biểu tình; 16,784 người bị bắt giam, tăng mạnh so với số liệu hôm Thứ Hai.

 

Đài truyền hình CBS News dẫn nguồn tin từ bên trong Iran nói số người chết ít nhất là 12,000 người, nhiều nhất là 20,000 người dù các con số này khó có thể kiểm chứng; đài này cũng chiếu cảnh hàng trăm thi thể người biểu tình bị giết nằm chất đống trước một nhà xác ở ngoại ô Tehran. Có thể đây là cuộc biểu tình đẫm máu nhất từ trước tới nay.

 

Kinh tế sụp đổ gây bất mãn sâu sắc

 

Theo các nhà quan sát chính trị, lần đầu tiên kể từ cuộc Cách Mạng Hồi Giáo Iran năm 1979 thay thế vương quyền Shah được Mỹ hậu thuẫn bằng một nhà nước thần quyền do các giáo sĩ cai trị theo luật Sharia khắc nghiệt của đạo Hồi, hiện nước này đã hội đủ các yếu tố để thay đổi thể chế thông qua sự phản kháng của người dân. Sự hội tụ các yếu tố “cách mạng” ở Iran cũng đang diễn ra ở một số quốc gia chuyên chế khác nên diễn biến tình hình ở Iran đang được theo dõi chặt chẽ.

 

Yếu tố đầu tiên là sự phá giá đồng tiền và cạn kiệt kho ngoại tệ dự trữ. Năm ngoái, mức lạm phát trên 3% đã đủ để khiến cử tri Mỹ quay lưng với chính quyền của cựu Tổng Thống Joe Biden thì ở Iran hiện nay, mức lạm phát chung là 42.2%, riêng giá lương thực thực phẩm đã tăng tới 72% so với cùng kỳ năm ngoái – mức cao nhất thế giới. Đi kèm với lạm phát là đà mất giá chóng mặt của đồng tiền Iran (đồng rial).

 

Khi Cách Mạng Hồi Giáo nổ ra 47 năm trước, cứ 70 rial ăn một đô la Mỹ; hôm nay 1 đô la đổi được 1.045 triệu rial; mất giá gần 15 ngàn lần; chỉ từ năm ngoái đến nay đồng tiền này đã mất giá 2,374%. “Đồng tiền Iran không còn là một phương tiện thanh toán mà là thước đo hàng ngày nỗi tuyệt vọng của người dân,” nhà báo Karim Sadjadpour viết trên The Atlantic. Lạm phát cao, tiền mất giá đẩy cuộc sống của người Iran vào bế tắc.

 

Nhà nước thần quyền từ lâu đã theo đuổi chương trình làm giàu chất phóng xạ uranium, có thể dùng để chế tạo bom nguyên tử, gây lo ngại cho các nước láng giềng. Vì tham vọng này, Iran đã hứng chịu những biện pháp cấm vận kinh tế khắc nghiệt, phải bán dầu lửa cho Trung Quốc với giá thấp hơn chi phí khai thác. Giá dầu lại liên tục giảm mạnh, năm ngoái giá dầu thế giới giảm 20% càng làm cho ngân sách nhà nước Iran thêm căng thẳng, mọi chương trình an sinh đều bị đóng băng, ngay đến nước uống cũng bị phân phối theo khẩu phần và điện thì phập phù, lúc có lúc mất.

 

Không còn ai đồng minh

 

Năm 2025 vừa qua là một năm tồi tệ của chính quyền Tehran. Bên ngoài, các tổ chức vũ trang “chống Mỹ, chống Do Thái,” được đặt cái tên mỹ miều là “Trục Kháng Chiến” (Axis of Resistance) mà Tehran dày công nuôi dưỡng nhiều thập niên qua với mục đích gây rối loạn trên khắp khu vực Trung Đông lần lượt bị đánh bại. Chế độ độc tài gia đình trị ở Syria sụp đổ trong thời gian ngắn, nhà độc tài Bashar al-Assad phải bỏ trốn sang Nga. Các tổ chức “thánh chiến Hồi Giáo” Hamas ở Palestine, Hezbollah ở Lebanon, Houthi ở Yemen lần lượt bị quân đội Israel tấn công và làm suy yếu trầm trọng.

 

Bản thân Iran cũng hứng chịu một cuộc tấn công kéo dài 12 ngày của Israel vào Tháng Sáu gây thiệt hại nghiêm trọng đến năng lực phòng thủ của quốc gia. Phản lực cơ Israel tự do ra vào không phận Iran như chỗ không người, oanh kích các mục tiêu chiến lược mà quân Iran không phản kháng nổi, làm lộ ra một thực tế cay đắng: nhà nước Hồi Giáo hoàn toàn bất lực không bảo vệ được người dân.

 

Sự kiện Mỹ đưa oanh tạc cơ tầm xa đến ném bom hủy diệt các nhà máy làm giàu uranium của Iran, đẩy lùi thậm chí “xoá sổ” chương trình vũ khí nguyên tử của nước này càng làm cho Iran hiện nguyên hình là một chế độ bất lương và bất lực.

 

Nay thì các đồng minh của Iran lần lượt vắng bóng. Bashar al-Assad của Syria, Nicolas Maduro của Venezuela bị tước quyền lực. Vladimir Putin của Nga thì đang sa lầy trầm trọng trên chiến trường Ukraine; ốc không mang nổi mình ốc nói gì đến hỗ trợ ai. Tập Cận Bình của Trung Quốc – nơi tiêu thụ đến 90% dầu lửa giá rẻ của Iran, tỏ ra là một tay chơi tráo trở, thừa nước đục thả câu chứ không phải là một đồng minh có thể tin cậy. Xem ra, cùng với Bắc Hàn, Iran đã trở thành quốc gia bị cô lập nhất thế giới.

 

Quay lại chế độ quân chủ?

 

Một chế độ như vậy lẽ ra đã sụp đổ trước sự phản kháng mãnh liệt của người dân Iran. Một cuộc thăm dò dư luận của Viện GAMAAN ở Hòa Lan năm 2019 ghi nhận có tới 79% người dân Iran nói rằng chế độ Tehran là bất tài và đàn áp và họ sẵn sàng bỏ phiếu chống chế độ nếu một cuộc trưng cầu dân ý được tổ chức. Nhưng tuy vậy cho đến nay, chế độ thần quyền Iran vẫn đứng vững, phần lớn nhờ vào lực lượng vũ trang Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo (Islamic Revolutionary Guard Corps) trung thành tuyệt đối với Đại Giáo Chủ Ali Khamenei và tín điều tôn giáo, nhưng phần khác là nhờ lực lượng đối lập chưa đủ mạnh, chưa đủ đoàn kết để tạo thành một thế lực thay thế nhà cầm quyền mục nát.

 

Ông Reza Pahlavi, hoàng tử lưu vong của vương triều Pahlavi, con trai của vị quốc vương (shah) cuối cùng, hiện sống tại Mỹ, đã kêu gọi Tổng Thống Trump có hành động chống lại chế độ Iran càng sớm càng tốt “chấm dứt nỗi thống khổ mà chúng tôi đang gánh vác.” Thế nhưng theo nhiều nhà quan sát, triển vọng ông Pahlavi quay về Iran, tái lập chế độ quân chủ, là khá xa vời vì ông đã lưu vong từ năm 1979 và không được sự ủng hộ rộng rãi của người dân trong nước. Nhiều người dân Iran cao tuổi vẫn chưa quên sự áp bức mà họ phải chịu đựng dưới sự cai trị của chế độ quân chủ Pahlavi.

 

Mỹ sẽ can thiệp?

 

Tổng Thống Donald Trump ngay từ đầu đã ra mặt ủng hộ làn sóng biểu tình của người dân Iran, công khai thách thức nhà cầm quyền Tehran. Trên mạng Truth Social, ông Trump nói: “Nếu [nhà cầm quyền] Iran bắn chết người biểu tình ôn hòa, Mỹ sẽ tới cứu. Chúng tôi đã lên đạn và sẵn sàng lên đường.” Chính quyền Iran coi lời của ông Trump là khuyến khích người dân gây bất ổn chính trị và kích thích bạo lực. Cho đến nay, Tehran vẫn cho rằng, làn sóng biểu tình chống chế độ thần quyền là do Mỹ và Israel giật dây.

 

Mới đây nhất, vào sáng Thứ Ba, ông Trump lại viết: “Những người yêu nước Iran, hãy tiếp tục phản đối, giành lại các định chế!!! Tiếp viện đang tới.” Ông thông báo đã hủy bỏ các cuộc gặp với quan chức Iran cho đến khi “cuộc giết chóc vô nghĩa” này kết thúc. Khi được báo chí hỏi “tiếp viện” nghĩa là gì, ông không nói rõ chi tiết song cho biết hành động quân sự là một lựa chọn mà ông đang xem xét.

 

Trong diễn biến liên quan, ông Trump hôm Thứ Hai, 12 Tháng Giêng, đã công bố đánh thuế nhập cảng 25% lên hàng hóa của bất kỳ quốc gia nào làm ăn với Iran. Mức thuế mới được cho là sẽ tác động mạnh đến Trung Quốc, bạn hàng lớn nhất tiêu thụ dầu lửa của Iran, và có thể gây khó cho chuyến viếng thăm sắp tới của ông Trump đến Trung Quốc, dự tính vào Tháng Tư. Bắc Kinh đã ngay lập tức phản đối mạnh mẽ quyết định của Mỹ. Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước Arab cũng sẽ bị ảnh hưởng bởi quyết định tăng thuế mới của ông Trump.

 

Có điều, cho đến nay, rất ít chuyên gia nghĩ rằng Mỹ sẽ tấn công quân sự vào Iran để xoá sổ chế độ thần quyền. Bom đạn không mang lại tự do dân chủ – đó là bài học mà người Mỹ rút ra sau nhiều lần can thiệp quân sự ở Trung Đông, từ Iraq đến Afghanistan.

 

Có thể ông Trump sẽ chọn một giải pháp ngoại giao mà chính quyền Tehran phải nhân nhượng trong nhiều lĩnh vực, từ chương trình nguyên tử năng đến cải cách xã hội để đổi lấy việc Mỹ nới lỏng cấm vận kinh tế.

 

Cũng như ông Trump, các nhà lãnh đạo Châu Âu kinh hoàng trước tổn thất nhân mạng khủng khiếp của người biểu tình. Hôm nay Thứ Ba, Thủ Tướng Đức Friedrich Merz nói rằng “chúng ta đang chứng kiến những ngày cuối cùng, những tuần cuối cùng” của chế độ thần quyền Iran. Nhưng làn sóng chống đối và áp lực bên ngoài hiện nay có làm thay đổi chế độ chính trị ở Iran hay không vẫn khó mà biết được. Xét cho cùng, thay đổi chỉ có thể đến từ chính những người dân Iran nếu họ kiên trì đến chiến thắng! [kn]