TÔ LÂM và CANH BẠC CẢI CÁCH của VIỆT NAM TRONG SÓNG GIÓ TOÀN CẦU (Thụy My | RFI)

Tô Lâm và canh bạc cải cách của Việt Nam trong sóng gió toàn cầu

Thụy My  -  RFI

Đăng ngày: 05/04/2026 - 01:16

https://www.rfi.fr/vi/%C4%91i%E1%BB%83m-b%C3%A1o/20260404-t%C3%B4-l%C3%A2m-v%C3%A0-canh-b%E1%BA%A1c-c%E1%BA%A3i-c%C3%A1ch-c%E1%BB%A7a-vi%E1%BB%87t-nam-trong-s%C3%B3ng-gi%C3%B3-to%C3%A0n-c%E1%BA%A7u

 

Courrier International trích dịch bài viết của South China Morning Post nói về « Những tham vọng lớn lao của ông Tô Lâm ». Tổng bí thư đảng cộng sản Việt Nam tiến hành những cải cách sâu rộng, sau khi thăng tiến ngoạn mục. Trong khi Việt Nam nhắm đến mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao, thế giới bị cuốn vào những biến động lớn : Từ nghi vấn trục lợi quyền lực tại Mỹ đến nguy cơ leo thang chiến tranh Iran, cùng các toan tính địa chính trị của Israel, Trung Quốc.

 

HÌNH :

Tổng bí thư đảng cộng sản Việt Nam Tô Lâm trong cuộc họp báo sau khi tái đắc cử ở Hà Nội, ngày 23/01/2026. AP - Han Dinh

 

 

Việt Nam tăng tốc với những tham vọng hạ tầng khổng lồ

 

Courrier International cho biết nếu mọi việc ổn thỏa, sân vận động lớn nhất thế giới sẽ mọc lên ở ngoại ô phía nam Hà Nội trong chưa đầy ba năm tới. Sân Trống Đồng có thể tiếp đón 135.000 người là công trình chính của dự án một thành phố mới nhằm giãn dân khỏi thủ đô, với ngân sách 38 tỉ đô la. Vingroup, tập đoàn tư nhân lớn nhất nước hoạt động trong lãnh vực xe hơi và siêu thị, sẽ xây dựng với sự hỗ trợ hào phóng của Nhà nước, theo mô hình hợp tác công-tư.

 

Đối với ông Tô Lâm, đây chỉ mới là khởi đầu. Chính quyền của ông chuẩn bị chi mấy chục tỉ euro cho các dự án lâu nay bị đình trệ, nhất là các phi trường, tuyến đường sắt cao tốc, nhà máy điện nguyên tử. Sự tăng tốc xây dựng cơ sở hạ tầng phù hợp với « chủ trương vươn mình của dân tộc » mà đảng đề ra. Nhà nghiên cứu Lê Hồng Hiệp của Viện Yusof-Ishak ở Singapore xác nhận : « Nhiều dự án nằm im từ nhiều năm qua đã được kich hoạt ».

 

Chính phủ Việt Nam tự đặt mục tiêu đến năm 2045 sẽ trở thành « quốc gia thu nhập cao », bảy thập niên sau chiến thắng của đảng cộng sản. Chủ trương Đổi Mới, mở cửa thị trường trong thập niên 80 đã biến một trong nước nghèo nhất châu Á trở thành một nền kinh tế năng động. Tổng bí thư nhắm đến tăng trưởng hàng năm 10 % kể từ 2026. Giáo sư Edmund Malesky, đại học Duke Hoa Kỳ cho rằng đó là mục tiêu hết sức tham vọng. Chi cho cơ sở hạ tầng sẽ khiến nợ công chiếm khoảng 40 % tổng sản phẩm nội địa vào cuối thập niên này. Tất nhiên kèm theo đó là những rủi ro : áp lực lạm phát, nợ xấu, thổi giá tài sản, khó khăn ngân sách…

 

Tô Lâm củng cố quyền lực, thúc đẩy cải cách sâu rộng

 

Năm nay 68 tuổi, ông Tô Lâm, cựu bộ trưởng công an đã lên làm tổng bí thư từ tháng 8/2024 sau khi người tiền nhiệm Nguyễn Phú Trọng qua đời. Một quá trình cho thấy sự nhẫn nại, tính kiên quyết và sự nhạy bén về thời cơ của ông. Tường Vũ, giáo sư khoa học chính trị đại học Oregon phân tích : « Ông ấy gây bất ngờ cho mọi người, vì không tỏ ra tham vọng. Chính nhờ vậy mà các quan chức đạt được đỉnh cao quyền lực, họ làm ra vẻ khiêm tốn để tránh bị đối phương hạ thủ ».

 

 Với sự đồng ý của ông Nguyễn Phú Trọng, Tô Lâm suốt gần mười năm tiến hành cuộc chiến chống tham nhũng được mệnh danh là « Đốt lò » kể từ 2013, dùng vị trí của mình để tạo ra các liên minh và bảo đảm sự trung thành, đẩy các đối thủ ra ngoài. « Tô Lâm thực sự ma lanh, ông biết cách cô lập các địch thủ, khiến lần lượt từng người một rơi đài, và hành động rất nhanh ».

 

Lên thay ông Trọng, Tô Lâm lập tức củng cố quyền lực, lập kế hoạch cho những cải cách quy mô. Số tỉnh từ 63 còn 34, đơn giản hóa việc quyết định và thực hiện, và nhất là mở rộng ảnh hưởng toàn quốc của Tô Lâm nhờ bổ nhiệm các đồng minh, đặc biệt là đồng hương Hưng Yên. Chiến lược mới dựa vào việc tái định hướng nền kinh tế sang sáng tạo và trí thông minh nhân tạo (AI), hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân để tạo ra những tên tuổi lớn, nâng vị trí Việt Nam trong chuỗi giá trị, bớt lệ thuộc khu vực quốc doanh. Chuyên gia Edmund Malesky nhận định đây là cải cách quy mô nhất kể từ sau Đổi Mới, một điều khó thể nghĩ đến cách đây vài năm.

 

Việt Nam giữ thế cân bằng giữa Mỹ và Trung Quốc

 

Tuy nhiên con đường trước mặt còn rất nhiều trở ngại. Chiến tranh thương mại của Washington có thể làm xuất khẩu của Việt Nam sụt giảm, gia tăng lệ thuộc vào đầu tư Trung Quốc. Tô Lâm đã khéo léo ngoại giao với Tập Cận Bình và Donald Trump.

 

Eric Trump, con trai thứ của tổng thống Mỹ thường xuyên đến Việt Nam, nơi có hợp đồng địa ốc nhiều trăm triệu đô la nhất là một sân gôn 18 lỗ và một làng nghỉ dưỡng ở quê hương của ông Tô Lâm. Năm 2024, thâm hụt thương mại của Mỹ với Việt Nam là 123,5 tỉ đô la, Donald Trump giận dữ đòi đánh thuế 46 % nhưng đến tháng 7/2025 giảm xuống 20 % và đến 20/02/2026 còn giảm tiếp – một chiến thắng cho Việt Nam, nhà xuất khẩu lớn ở Đông Nam Á.

 

Nhà nghiên cứu Carlyle Thayer ở Úc tổng kết, Tô Lâm đã đạt được điều mình muốn. Ông Trump khen ngợi việc Việt Nam làm thăng bằng lại cán cân thương mại, và đề nghị của ông Tô tăng cường hợp tác kinh tế, khoa học, công nghệ. Và Việt Nam được rút khỏi danh sách hạn chế xuất khẩu công nghệ cao, chủ yếu là chất bán dẫn và các linh kiện thiết yếu cho việc phát triển trí thông minh nhân tạo. Việt Nam ngày nay cũng là điểm đến quen thuộc trên bản đồ du lịch quốc tế.

 

Nhưng làn gió ngược đang làm rung chuyển kinh tế thế giới cũng có nguy cơ ảnh hưởng đến tham vọng của Tô Lâm. Cải cách có thể thất bại, khủng hoảng khí hậu làm giảm tăng trưởng khi các trận bão ngày càng mãnh liệt. Dù vậy người dân Việt Nam vốn khó thể chỉ trích chính quyền mà không gặp nguy hiểm, tỏ ra ủng hộ mục tiêu đặt ra. Tường Vũ đánh giá : « Dường như đã có nhiều lạc quan. Tô Lâm có vẻ làm được hơn người tiền nhiệm, và ông tránh tất cả những bài diễn văn vô nghĩa về chủ nghĩa Mác-Lênin ».

 

Donald Trump và « cuộc thâu tóm quy mô »

 

Le Point chạy tít trang nhất « Donald Trump, cuộc thâu tóm lớn lao ». Xung đột lợi ích, tiền ảo, tiết lộ thông tin thị trường…tổng thống Mỹ lợi dụng nhiệm kỳ của mình để làm giàu như thế nào. Tuần báo dành hẳn hồ sơ 21 trang cho hồ sơ này, cho rằng Nhà Trắng đã trở thành cỗ máy làm ra tiền cho gia đình ông Donald Trump. Le Point điểm qua các tài sản không ngừng tăng lên của ông, những nghi ngờ xung đột lợi ích, « ngoại giao kinh doanh » của con rể Kushner, và không quên nhìn lại lịch sử, khi làm giàu trong thời chiến là chuyện quen thuộc của gia đình.

 

Một số doanh nhân không ngần ngại chi ra những số tiền khổng lồ để được tiếp cận nhà cựu tỉ phú địa ốc đã trở thành nhà lãnh đạo quyền lực nhất hành tinh. Dự án địa ốc mang thương hiệu Trump, sản phẩm phái sinh, những món quà tặng, đầu tư đủ lãnh vực, đầu cơ vào tiền ảo…Theo The New Yorker, Donald Trump đã thu được trên 4 tỉ đô la trong hai nhiệm kỳ, một điều chưa từng thấy. Hai nhà chính trị học Alexander Cooley và Daniel Nexon nhận xét « ngoại giao Mỹ nay bị đặt dưới lợi ích riêng tư của tổng thống ».

 

Quyền lực và kinh doanh đan xen

 

Tác giả « Nghệ thuật đàm phán » đã sở hữu gia tài 9 con số trước khi bước vào Phòng Bầu dục, nhờ vậy ông từ chối nhận lương tổng thống (400.000 đô la/năm). Nhưng sự nghiệp chính trị của Donald Trump mang lại lợi tức nhiều nhất trong lịch sử. Chỉ cần đến Palm Beach, thành phố biển nơi có dinh thự riêng Mar-a-Lago của tổng thống thứ 47 là có thể cảm nhận được. Khu nhà gồm 126 phòng này là pháo đài của ông, được cảnh sát canh gác 24/24, với tấm bảng « President Donald J. Trump Boulevard ».

 

Chỉ có 500 thành viên câu lạc bộ được chọn lọc kỹ lưỡng mới được bước vào đây, và phí gia nhập từ 200.000 đô la đã tăng lên 1 triệu đô, chưa kể phí thường niên 32.000 đô la và buộc phải dùng bữa tại chỗ nhiều lần trong năm. Với giá này, tất nhiên các thành viên có thể sử dụng hồ bơi, sân gôn hay bàn ăn danh dự có kích thước như chiếc bàn của Putin (dài 9 mét). Nhưng nhất là có thể gặp những đại gia như nhà sáng lập Tesla Elon Musk hay của Amazon như Jeff Bezos. Và nguyên thủ các nước, như mới đây là tổng thống Phần Lan Alexander Stubb, thủ tướng Israel Benjamin Netanyahou hay tổng thống Ukraina Volodymyr Zelensky.

 

Hôm 28/02, Trump đã khởi động cuộc chiến tranh với Iran từ « war room » của « Nhà Trắng mùa đông », như đã làm với Venezuela và Yemen. Tờ New Yorker cho rằng việc lăng xê tiền ảo đã mang lại cho gia đình ông 3 tỉ đô la nhờ có sự hỗ trợ của các vương quốc vùng Vịnh. Kế tiếp là các dự án địa ốc tại bán đảo Ả Rập, Việt Nam và Rumani. Ông Trump cũng thích nhận quà, từ một máy nhắn tin bằng vàng của Benjamin Netanyahou, chiếc huy chương Nobel hòa bình của nhà đối lập Venezuela... đến chiếc phi cơ Boeing 747-8 do Qatar tặng.

 

 

Bước ngoặt nguy hiểm sau vụ phi cơ Mỹ rơi ở Iran

 

Thời sự nóng bỏng nhất là vụ hai chiến đấu cơ Mỹ bị rơi ở Iran. The Economist lo ngại nếu một người Mỹ bị Teheran bắt làm tù binh có thể dẫn đến một sự leo thang mới, khiến tổng thống Trump biến những lời đe dọa dữ dằn nhất của ông thành sự thực. Hai phi công đã được giải cứu, người thứ ba đang được tích cực tìm kiếm. Iran cũng đang truy lùng, treo thưởng số tiền tương đương 66.100 đô la

 

Trong năm tuần lễ chiến tranh với Iran, Hoa Kỳ đã tiến hành trên 12.000 vụ oanh tạc vào số mục tiêu tương đương. Những chiếc F-15 Strike Eagle thực hiện đa số các phi vụ này, thả xuống những quả bom tầm ngắn. Tỉ lệ thiệt hại của Không quân Mỹ cực kỳ thấp trong lịch sử, đa số phòng không Iran đã bị phá hủy nhưng không phải là tất cả, và cũng không loại trừ các yếu tố khác như trục trặc kỹ thuật. Trong Chiến tranh vùng Vịnh lần thứ nhất năm 1991, Mỹ mất 28 máy bay, Irak đã bắt giữ 16 phi công và phi hành đoàn làm tù binh (POW).

 

Hoa Kỳ thực sự gặp may trong cuộc chiến dịch Epic Fury (Cơn thịnh nộ kinh hoàng). Nhưng vận may của Mỹ đã chấm dứt vào ngày 03/04, khi một chiến đấu cơ F-15E bị mất tích trên bầu trời Iran. Một phi công đã được cứu sống ; số phận của người còn lại vẫn chưa rõ. Trong một sự cố khác, một phi cơ tấn công mặt đất A-10 Warthog được cho là đã rơi gần eo biển Hormuz, phi công duy nhất được cứu thoát.

 

Nếu Iran bắt sống được một phi công Mỹ, có thể gây ra một đợt leo thang mới trong một cuộc chiến vẫn chưa có dấu hiệu giảm bớt. Các phi công bị bắt luôn chiếm vị trí trung tâm trong những cuộc chiến tranh của Mỹ. Tại Việt Nam, gần 500 phi hành đoàn đã bị Bắc Việt giam giữ, trong đó nổi tiếng nhất là John McCain, sau này là thượng nghị sĩ và ứng cử viên tổng thống. Saddam Hussein đã dùng phi công Mỹ để tuyên truyền, buộc ghi hình tuyên bố chống chiến tranh. Năm 2016, mười thành viên phi hành đoàn của Hải quân Mỹ bị Vệ binh Cách mạng bắt gần vịnh Ba Tư, bị sỉ nhục bằng cách bắt chụp ảnh quỳ gối, hai tay ôm đầu.

 

The Economist nhắc lại, trong những tuần gần đây, tổng thống Mỹ đã đe dọa đưa Iran « trở về thời kỳ đồ đá », cho nổ tung các nhà máy điện và cơ sở khử mặn của Iran. Ngày 02/04, Mỹ đã phá hủy một cây cầu đang xây dựng ở phía bắc Iran mà theo ông Trump là chiếc cầu lớn nhất nước. Ông không thực hiện những lời đe dọa nặng nề nhất. Nhưng sự phẫn nộ của người Mỹ trong trường hợp Teheran bắt được phi công có khả năng khiến ông Trump phản ứng gay gắt để giải cứu tù binh.

 

Cuộc chạy đua sinh tử tìm phi công Mỹ

 

Về việc tìm kiếm phi công Mỹ, Courrier International dẫn nguồn CBS News và BBC cho biết nhiệm vụ này cực kỳ nguy hiểm. Các đơn vị tinh nhuệ của Không quân Mỹ được huấn luyện đặc biệt cho nhiệm vụ này. Những người lính dù cứu hộ được gọi là PJ (pararescue jumper), hoạt động trong điều kiện khắc nghiệt. Theo Jonathan Hackett, một chuyên gia về thủy quân lục chiến Hoa Kỳ, ưu tiên hàng đầu của đội cứu hộ Mỹ là tìm kiếm các dấu hiệu của sự sống. Aaron MacLean, một thủy quân lục chiến lưu ý rằng bản thân phi công đã được huấn luyện để đảm bảo sự sống còn của chính mình và sơ cứu. Hơn 20 lính dù chuyên cứu hộ có thể đã được triển khai.

 

Trả lời phỏng vấn của Le Point, cựu phi công Pháp Xavier Tytelman cho biết ông đã từng vượt qua được ba đợt thực tập cực kỳ gắt gao về khả năng sinh tồn khi rơi xuống biển, xuống vùng núi và rừng nhiệt đới. Trên những phi cơ hai chỗ ngồi như chiếc F-15, những chiếc ghế phóng lần lượt bung ra với sức mạnh kinh hồn, cách nhau một khoảng thời gian ngắn để tránh va chạm với nhau. Với vận tốc 800 km/h, chỉ một giây thôi là hai đồng đội có thể rơi cách nhau nhiều cây số với những chướng ngại khó thể vượt qua.

 

Chiếc ghế có một bộ đàm vệ tinh mã hóa và một thiết bị định vị GPS tự động truyền tín hiệu về vị trí của người sống sót. Ngoài ra còn có khẩu phần ăn và nước uống, nhưng chỉ đủ dùng khoảng 24 đến 48 giờ, một khẩu súng 9 ly, một đèn nháy hồng ngoại để phi công hướng lên trời báo hiệu. Chúng vô hình đối với mắt thường và kính hồng ngoại, nhưng hoàn toàn có thể phát hiện được từ các máy bay đồng minh được trang bị cảm biến phù hợp. Mỗi thiết bị phát ra một mã Morse cho phép nhận diện.

 

Trung Quốc chờ thời giữa hỗn loạn toàn cầu

 

Courrier International tuần này dành chủ đề cho « Israel, chiến tranh thường trực » Từ Iran đến Lebanon, từ Gaza đến Cisjordanie, ông Benjamin Netanyahou muốn vẽ lại bản đồ Trung Đông. Một chiến lược cho đến nay được đa số người Israel ủng hộ, nhưng những vết nứt đầu tiên đang bắt đầu xuất hiện. Le Nouvel Obs nói về « Gia tộc Sarkozy » ở Pháp với sự chuyển hướng sang kiểu Trump.

 

L’Express nhận định « Tại Iran, cuộc nổi dậy đã không diễn ra như kỳ vọng ». Bị chế độ đàn áp, chịu đựng oanh tạc và sự thiếu vắng một mục đích rõ ràng của cuộc chiến, người dân Iran không ồ ạt xuống đường lật đổ các giáo sĩ. Đường phố dày đặc Vệ binh Cách mạng sẵn sàng bắn vào những ai dám biểu tình. Mới đây ba thanh niên tham gia phong trào phản kháng hồi tháng Giêng đã bị hành quyết trong đó có một võ sĩ đấu vật 19 tuổi từng được nhiều huy chương.

 

Về phía Trung Quốc đang hy vọng thủ lợi từ cuộc chiến tranh này. The Economist đã trao đổi với các nhà ngoại giao, chuyên gia, học giả, nhiều quan chức đương nhiệm và cựu quan chức ở Hoa lục. Hầu hết đều coi cuộc chiến là một sai lầm nghiêm trọng của Mỹ. Trung Quốc đứng ngoài cuộc vì hiểu câu nói được cho là của Napoleon Bonaparte : « Đừng bao giờ ngăn lại khi kẻ thù đang mắc sai lầm ».

 

Hungary, biến số của châu Âu

 

L’Express chọn ảnh nền là màu cờ Liên Hiệp Châu Âu với ảnh ông Viktor Orban, nhấn mạnh « Hungary, cuộc bầu cử sẽ làm thay đổi châu Âu ». Là người chuyên phá hoại Liên Hiệp Châu Âu (EU), thủ tướng Viktor Orban có thể thất cử lần đầu tiên từ 16 năm qua, và Donald Trump cũng như Vladimir Putin làm mọi cách để tránh cho Orban không bị sụp đổ.

 

Nếu cứ nhìn các áp-phích dọc theo phi trường đến trung tâm Budapest, người ta ngỡ rằng Volodymyr Zelensky mới là ứng cử viên trong cuộc bầu cử Quốc Hội ngày 12/04. Bởi vì chỉ có chân dung tổng thống Ukraina xuất hiện khắp nơi. Thủ tướng Hungary đã chi nhiều triệu florint cho chiến dịch với chủ đề duy nhất : tấn công cả ngày lẫn đêm Zelensky được cho là đồng minh của lãnh tụ đối lập Péter Magyar. Ông tuyên truyền rằng hai nhân vật này được Liên Hiệp Châu Âu tài trợ, đưa Hungary đến nguy cơ chiến tranh.

 

Dưới sự trị vì của Orban, Hungary trở thành quốc gia tham nhũng nhất, nằm trong số những nước nghèo nhất và ít có tự do nhất trong Liên Hiệp Châu Âu, hiện đang bị EU phong tỏa số tài trợ 18 tỉ euro vì vi phạm Nhà nước pháp quyền. Đảng Fidesz của ông khống chế các cơ quan công quyền, tư pháp, đại học, truyền thông, thực hiện « chủ nghĩa tư bản giữa bạn bè với nhau ». Trong khi đó, Ba Lan, Slovakia, Rumani đều đã qua mặt về kinh tế.

 

Dân biểu châu Âu Nathalie Loiseau nhận xét Hungary là con ngựa thành Troie phục vụ cho ba đối thủ của châu lục là Hoa Kỳ của Donald Trump, nước Nga của Putin và Trung Quốc. Trong 30 năm qua, 40 % đầu tư của Bắc Kinh là vào Hungary vì Orban là nhà lãnh đạo duy nhất chống lại các chính sách đối phó với Trung Quốc của EU. Ông ta « bán » cho Bắc Kinh quyền phủ quyết, trong khi rất cần thị trường chung châu Âu.