Nobel
Y học 2025: Phát hiện tế bào ‘‘T điều hòa’’, người hùng thầm lặng của hệ miễn dịch
Trọng Thành
- RFI
Đăng
ngày: 02/09/2026 - 11:25
Giải
Nobel y học năm 2025 vinh danh các nhà khoa học phát hiện và khám phá cơ chế của
tế bào T điều hòa (regulatory T cells), cho phép lý giải các căn bệnh tự
miễn vô cùng bí hiểm. Phát hiện về người hùng thầm lặng này
cho phép mở ra cánh cửa cho việc trị liệu từ gốc.
Đồ
hình tế bào Treg, cùng hai cơ chế ngăn chặn tế bào sát thủ tấn công vào tế bào
cơ thể (bệnh tự miễn). Hoặc bằng cách tiết ra các cytokine ức chế miễn dịch
(IL-10, TGF-beta, IL-35…) lan tỏa trong môi trường (trên cao bên phải), hoặc
ngăn chặn trực tiếp thông qua CTLA-4 (trên cao bên trái). © ảnh do AI tạo.
Bệnh tự
miễn cho đến gần đây vốn được coi là bí ẩn không có lời giải, ảnh hưởng
đến từ 5 đến 10% dân số thế giới, trong đó phụ nữ mắc bệnh (80%) nhiều gấp khoảng
bốn lần nam giới (theo Viện
Y tế và Nghiên cứu Y học Quốc gia - INSERM). Phát hiện về Tế
bào T điều hoà mở ra cơ hội cho nhiều thay đổi cách mạng không chỉ
trong trị liệu, mà có thể cả trong việc thay đổi lối sống và xây dựng những
chính sách y tế, bảo vệ môi trường, là điều kiện thiết yếu cho một hệ miễn dịch
khỏe mạnh ở con người.
***
Bệnh
tự miễn: Khi « đội quân » miễn dịch hùng mạnh quay súng bắn
vào chính mình
Hệ thống
miễn dịch trong cơ thể con người thường được so sánh với một đội quân thường trực
cảnh giác, sẵn sàng loại bỏ các loại virus, vi khuẩn hoặc các tế bào bất thường.
Nhưng điều gì khiến cho trong nhiều trường hợp, đội quân miễn dịch hùng mạnh ấy
nhầm lẫn, tấn công vào các tế bào của chính cơ thể mình ?
Trả lời phỏng
vấn RFI tiếng Việt, giáo sư Đinh Xuân Anh Tuấn, trưởng khoa Nội hô hấp Bệnh
viên Cochin (Paris), giải thích về ý nghĩa của phát hiện này: « Chúng
ta biết rằng hệ miễn dịch của mỗi con người trong chúng ta rất cần thiết để
giúp cho chúng ta có thể chống lại tất cả những vi khuẩn, có nghĩa là tất cả những
cái tế bào mà nó không thuộc của chúng ta. Tế bào bình thường của chúng ta trở
thành tế bào ung thư thì lúc đó cơ thể của chúng ta cũng sẽ xem cái tế bào đó
như là một cái tế bào ngoại lai, có nghĩa là đến từ cái thế giới bên ngoài. Và
lúc đó thì cái hệ miễn dịch của chúng ta sẽ giúp chúng ta có thể phát hiện và
loại trừ những tế bào đó.
Nói tóm
gọn, hệ miễn dịch rất là cần thiết cho chúng ta. Từ đó, các nhà y học cảm thấy
khó hiểu và khó xử, khi mà có một số những tình huống chúng ta gọi là những cái
bệnh tự miễn, tức là khi mà hệ miễn dịch của chúng ta nhầm lẫn những tế bào
bình thường như là những cái tế bào đến từ bên ngoài. Những kháng thể của chúng
ta trong cái hệ miễn dịch đó sẽ tấn công những tế bào của mình. Nếu mà chúng ta
hiểu được cái chuyện đó thì chúng ta sẽ thấy cái tầm quan trọng của sự khám phá
cái mà chúng ta gọi là ‘‘tế bào T điều hòa’’ hoặc regulatory T cells (gọi tắt
là Tregs). »
Điều
trị bằng cách làm suy yếu hệ miễn dịch: Phương pháp con dao hai lưỡi
Các bệnh tự
miễn, với khoảng 80 bệnh được công nhận rộng rãi, thường được phân loại thành
nhóm các bệnh tự miễn đặc hiệu cơ quan, như bệnh tự miễn với da, với tuyến giáp
(Basedow), hay với phổi, với ruột, tiêu biểu như bệnh tiểu đường loại 1 (khoảng
23.000 người ở Việt Nam, theo số liệu của International Diabetes Federation - IDF), bệnh đa xơ cứng
(tức rối loạn thần kinh não và tủy sống), và nhóm các bệnh tự miễn dạng toàn
thân, như lupus ban đỏ hệ thống (có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan trong cơ thể
như da, khớp, thận, tim, phổi và hệ thần kinh, đe dọa tính mạng nếu không được
phát hiện sớm. Ở Việt Nam chỉ có khoảng 10% người bệnh được chẩn đoán sớm) … Tỉ
lệ người mắc bệnh các tự miễn gia tăng trong những thập niên gần đây đi kèm với
xu thế tuổi thọ tăng cao. Đối với nhiều xã hội công nghiệp, như Pháp, đây được
coi là nhóm bệnh nhiều người mắc thứ ba, chỉ đứng sau ung thư và tim mạch.
Hiện tại
nhìn chung « chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn bệnh tự miễn... Các loại
thuốc kiểm soát hoặc ức chế quá trình tự miễn có thể giúp hạn chế các triệu chứng
và sự tiến triển của các tổn thương. Tuy nhiên, bệnh vẫn là mãn tính và hiếm
khi có thể ngừng điều trị trong thời gian dài », theo Viện Y tế và
Nghiên cứu Y học Quốc gia Pháp (INSERM).
Bác sĩ
Đinh Xuân Anh Tuấn giải thích về tính chất con dao hai lưỡi của điều trị theo
hướng này: « Với sự suy yếu của hệ miễn dịch thì dĩ nhiên bệnh tự
miễn sẽ đỡ đi. Nhưng mà lúc đó người bệnh sẽ có cơ nguy khác. Đó là rất là dễ bị
nhiễm trùng. Chúng ta cũng biết rằng, khi một người mà vừa mới bị ghép tạng,
chúng ta cũng phải dùng những loại thuốc để làm tê liệt hệ miễn dịch, nhưng mà
thoát khỏi việc cái tạng bị thải loại thì người bệnh đó lại gặp cái nguy cơ rất
là dễ bị nhiễm trùng. »
https://s.rfi.fr/media/display/c539fad8-975c-11f1-9589-005056bfb2b6/w:1024/Lupusfoto.webp
Một người
mắc bệnh tự miễn Lupus ban đỏ hệ thống. © wikimedia / Doktorinternet
« T
điều hòa » kiềm chế « T sát thủ » : Cơ chế tự
nhiên ngăn chặn bệnh tự miễn
Phát hiện
tế bào T điều hòa giúp hiểu được cơ chế tự nhiên cho phép ngăn chặn các bệnh tự
miễn như thế nào ? Nhà sinh học phân tử Lê Học Lãnh Vân (từ TP Hồ Chí
Minh), cho biết cụ thể:
« Các
tế bào của hệ miễn dịch gọi là bạch cầu với khoảng 15 loại tế bào. Trong các bạch
cầu có một nhóm tế bào gọi là tế bào lympho. Tế bào T thuộc nhóm tế bào lympho.
Hai loại tế bào T thông thường là tế bào T hỗ trợ (Helper T cells) và tế bào T
Sát thủ (Cytotoxic T cells), tế bào T hỗ trợ nhận dạng vùng vi trùng xâm nhập rồi
phát tín hiệu cho tế bào T sát thủ giết vi trùng đó. Các tế bào T đều được tạo
ra từ tủy xương. Những tế bào này đi qua tuyến ức, có tên khoa học là Thymus.
Do đó người ta mới đặt tên nó với chữ cái đầu của Thymus.
Nhóm tế
bào T mới được ông Shimon Sakaguchi khám phá ra năm 1995, gọi là ‘‘T điều hòa’’
(Tregs), cũng sinh ra từ tuyến ức. Nhưng khác với các tế bào T hỗ trợ và T sát
thủ, các tế bào này có vai trò chủ yếu trong việc điều hòa hệ miễn dịch.
Tế bào
T hỗ trợ chiếm khoảng 60%, T sát thủ chiếm khoảng 30% và T điều hòa trung bình
khoảng 3%. Trong số các tế bào T được tạo ra từ tủy xương rồi di chuyển sang
tuyến ức, có rất nhiều tế bào T sát thủ có khả năng tấn công vào tế bào của cơ
thể và con số này tới hơn 90%. Nhưng mà tại tuyến ức, những tế bào T có khả
năng tấn công tế bào cơ thể tuyệt đại đa số bị loại bỏ, chỉ khoảng 5% rời khỏi
tuyến ức đi ra được vùng ngoại vi (tức ngoài tuyến ức). Đây là
các tế bào có khả năng gây bệnh tự miễn. Về nguyên tắc, nơi nào chúng gây phản ứng
tự miễn thì tế bào T điều hòa tới đó để dập tắt, tác dụng giảm viêm của
Tregs rất hiệu quả. »
HÌNH :
https://s.rfi.fr/media/display/a633ee54-975d-11f1-9405-005056a90284/w:1024/Illu-thymus.webp
Tuyến ức
(Thymus) © wikipedia
Ba
nhóm tế bào miễn dịch chủ chốt
Nếu hình
dung hệ miễn dịch như một đội quân,
·
T
hỗ trợ ( Helper
T cells ) có thể ví như « trinh sát », phát hiện kẻ xâm nhập.
·
T
sát thủ (
Cytotoxic T cells ): « Lính đặc nhiệm » tiêu diệt mục tiêu.
·
T
điều hòa ( Tregs
): « Quân cảnh » kiểm soát để các tế bào sát thủ không tấn công nhầm
mục tiêu.
Tình trạng
tế bào T điều hòa kém về số lượng và chất lượng là nguồn gốc gây bệnh tự miễn.
Phát hiện này đã mở đường cho hàng trăm hướng nghiên cứu. Ít năm gần đây, bắt đầu
đã xuất hiện một số dược phẩm giúp tăng cường số tế bàoTregs, như Anifrolumab
hay Interleukin-2, điều trị bệnh lupus ban đỏ hệ thống… Teplizumab là một trong
số dược phẩm hiếm hoi gần đây được công nhận rộng rãi trên thế giới trong việc
trị tiểu đường type 1, một loại bệnh tự miễn khá phổ biến khác (đầu 2026, Liên
Âu phê chuẩn cho dùng thiếu này điều trị tiểu đường type 1 giai đoạn hai, Les Echos).
Tuy nhiên
30 năm kể từ khi Tregs được phát hiện, vẫn còn nhiều cản trở to lớn đối với việc
phát triển các trị liệu hiệu quả. Chẳng hạn như với bệnh lupus ban đỏ hệ thống
SLE, khó cả khả năng tạo được một lượng lớn tế bào Tregs cần thiết, thiếu các tế
bào có khả năng nhắm đích đặc hiệu tại các mô, cũng như khả năng duy trì sự tồn
tại đủ lâu dài của các Tregs cần thiết trong cơ thể (« Regulatory T
cell therapy in autoimmune and immune-mediated diseases: from basic research to
clinical practice and future perspectives », tạp chí Front. Immunol., 07/05/2026). Những
hạn chế với bệnh SLE này cũng có thể chung cho nhiều bệnh tự miễn khác. Bên cạnh
đó, việc sử dụng Tregs cũng cần phải được kiểm soát để tránh nguy cơ tạo môi
trường cho ung thư phát triển do tác động gây ức chế quá mức đối với hệ miễn
dịch.
HÌNH :
Tế bào T
điều hòa tập trung nhiều xung quanh một khối u. © Wikimedia
Tồn
tại một cơ chế « dung nạp miễn dịch » tự nhiên hoàn toàn khác
: Quá trình phát hiện ra sao ?
Câu hỏi vì
đâu mà các tế bào của hệ thống miễn dịch không tấn công vào cơ thể của mình đã
ám ảnh giới khoa học trong nhiều thập niên. Tuyến ức có một vị trí chủ chốt
trong nghiên cứu về cơ chế « dung nạp miễn dịch » (tiếng Pháp
là tolérance immunitaire), tức cơ chế không cho phép các tế
bào miễn dịch tấn công vào tế bào của cơ thể mình. Trước
khi nhà nghiên cứu Nhật Bản Shimon Sakaguchi công bố phát hiện với bài báo
gây chấn động về các tế bào « T điều hòa » năm 1995, đông đảo
các nhà nghiên cứu đã từng tin tưởng tuyệt đối rằng khả năng dung nạp
miễn dịch có được là do các tế bào miễn dịch có khả năng gây hại cho
cơ thể đã bị loại bỏ hoàn toàn ngay trong tuyến ức, thông qua một quá trình được
gọi là « dung nạp miễn dịch trung tâm ».
·
Thí nghiệm chuột bị cắt tuyến ức : Hình thành
giả thuyết về một cơ chế « dung nạp miễn dịch » khác nằm
ngoài tuyến ức
Một số thí
nghiệm khác thường của các đồng nghiệp về tuyến ức, trong những năm 1980, đã
giúp nhà miễn dịch học Shimon Sakaguchi nhận ra có khả năng tồn tại một
cơ chế dung nạp hoàn toàn khác với cơ chế dung nạp trung
tâm đã được biết này. Trong bài trả lời phỏng vấn trang mạng The Conversation, sau khi được trao
giải Nobel, nhà nghiên cứu Nhật Bản giải thích:
« Thí
nghiệm mà họ thực hiện rất thú vị. Nếu bạn loại bỏ tuyến ức của những con chuột
bình thường trong giai đoạn sơ sinh, bạn sẽ nghĩ rằng chúng sẽ bị suy giảm miễn
dịch, vì chúng không còn tế bào lympho nữa. Thế nhưng điều ngược lại đã xảy ra:
ở chúng phát triển các bệnh tự miễn (tức là các tế bào miễn dịch hoạt động dữ dội
hơn). Những bệnh rất giống với những gì chúng ta quan sát thấy ở con người. Vì
vậy, có điều gì đó thú vị đang diễn ra ở đây. Tất nhiên, ở bệnh nhân là người mắc
các bệnh tự miễn, tuyến ức không bị loại bỏ. Như vậy, ắt hẳn phải tồn tại một
cơ chế chung có thể giải thích kết quả quan sát được ở những con chuột bị cắt bỏ
tuyến ức và các bệnh tự miễn tự phát ở người. »
·
Thí nghiệm « truyền máu » chữa được bệnh :
Bằng chứng tồn tại của Tregs
Thông qua
một thí nghiệm mới, Shimon Sakaguchi đã tìm cách ngăn chặn hệ miễn dịch hoạt động
quá mức ở những con chuột thiếu tuyến ức. Để làm được điều này, ông đã chiết xuất
tế bào lympho T từ những con chuột có cấu trúc gen giống hệt với những con chuột
đã được phẫu thuật cắt tuyến ức và truyền vào những con chuột mất tuyến ức đó.
Được điều trị theo cách này, bệnh tự miễn không còn phát triển ở chúng nữa. Nhà
nghiên cứu Nhật Bản kết luận: « Điều này cho thấy rằng rõ ràng phải có
một quần thể tế bào lympho T có khả năng ngăn ngừa sự phát triển của những căn
bệnh này. » Đây là điểm khởi đầu cho việc khám phá cơ chế « dung
nạp ngoại vi ».
Shimon
Sakaguchi đã rất « phấn khích » và « cảm nhận thấy đây
là một hướng đi quan trọng. Rằng nếu phân tích sâu hơn hiện tượng này, nó có thể
giúp chúng ta hiểu được nguyên lý cơ bản của cơ chế dung nạp miễn dịch. Tôi
nghĩ rằng nếu mình có thể khám phá ra được điều này, chẳng hạn trong vòng mười
năm nữa thì thật tuyệt vời. Đó là tất cả những gì mà tôi hy vọng vào thời điểm
đó. »
Khám phá của
Sakaguchi, được công bố 10 năm sau (trên tạp chí Journal of Immunology),
đã ngay lập tức thuyết phục được giới chuyên môn. Nhà nghiên cứu người Mỹ Ethan
Shevach, thuộc Viện Y tế Quốc gia (NIH) Mỹ, cũng là một người đi đầu trong
nghiên cứu về Tregs, xác nhận : « Dữ liệu rất chắc chắn, không thể
bác bỏ », « chúng đã thuyết phục mọi người rằng những tế bào
như vậy thực sự tồn tại ».
Gen
FOXP3 điều khiển tế bào T điều hòa
Đầu những
năm 2000, khám phá về tế bào T điều hòa của Sakaguchi đã có thêm một bước tiến
mới, có ý nghĩa quyết định. Hai nhóm nghiên cứu, một của Mary Brunkow và một của
Fred Ramsdell, đã xác định được một loại gen duy nhất quyết định sự vận hành
bình thường của tế bào T điều hòa, nhờ tập trung nghiên cứu hai bí ẩn y học.
Thứ nhất
là bệnh xảy ở giống chuột « scurfy », nạn nhân của chứng viêm
nhiễm gây tử vong và tự miễn toàn thân, và thứ hai một căn bệnh rất hiếm gặp ở
người, gọi là hội chứng IPEX, khi hệ thống miễn dịch phá hủy nội tạng ở trẻ em.
Đột biến của gen FOXP3 được phát hiện là nguồn gốc chung của cả hai căn bệnh hiếm
nhưng khủng khiếp này. Thiếu gen này, tế bào T điều hòa không thể phát triển,
và cơ thể sẽ tự hủy hoại. Khi gen này hoạt động tốt, hệ thống miễn dịch sẽ được
sự cân bằng. Khoa học gia Ethan Shevach nhấn mạnh, « việc phát hiện ra
gen FOXP3 đã làm thay đổi mọi thứ », « nó chứng
minh rằng những tế bào Tregs tạo thành một nhóm riêng biệt, thiết yếu với sự sống. »
https://s.rfi.fr/media/display/ccc5db8c-a2ca-11f0-bf45-005056a90284/w:1024/AP25279349419001.webp
Ảnh
ba nhà khoa học được vinh danh Nobel Y học 2025, từ trái qua phải, Mary E
Brunkow, Fred Ramsdell và Shimon Sakaguchi. AP - Claudio Bresciani
***
Giải Nobel
y học 2025 vinh danh nhà khoa học Nhật Bản cùng hai đồng nghiệp Mỹ và Anh, Mary
Brunkow và Fred Ramsdell, về các phát hiện về tế bào T điều hòa và gen FOXP3
cho thấy nền tảng tế bào và phân tử của cơ chế « dung nạp miễn dịch
ngoại vi », những phát hiện giúp soi rọi cõi bí ẩn bao trùm các
căn bệnh tự miễn, từng được coi là bất khả tri đối với y giới.
Các
hướng giúp hóa giải bệnh tự miễn
·
Đưa
tế bào Tregs từ bên ngoài vào cơ thể: Có thể giúp tìm ra các biện
pháp điều trị tận gốc các bệnh tự miễn mà không cần ức chế toàn bộ hệ miễn dịch.
·
Xét
nghiệm gen FOXP3, đo số lượng Tregs trong máu: Dự đoán nguy cơ mắc bệnh tự miễn
từ sớm.
·
Thay
đổi chế độ dinh dưỡng để tăng cường lượng Tregs tự nhiên (ví dụ: nhờ thực phẩm
lên men, thực phẩm có chứa vi sinh - probiotics); vitamine D,
omega-3 giúp giảm stress oxy hóa với tế bào).
·
Chính
sách y tế: Giảm thiểu các yếu tố độc hại môi trường làm sụt giảm Tregs,
kích hoạt bệnh tự miễn (ô nhiễm không khí, ô nhiễm do các hóa chất, nhiễm
trùng, thực phẩm chứa độc chất).
Từ một bí ẩn
đối với y học, bệnh tự miễn đang dần trở thành căn bệnh có thể kiểm
soát, có thể chữa trị tận gốc. Tuy nhiên tác dụng của việc phát hiện tế
bào T điều hòa không dừng ở bệnh tự miễn, mà còn giúp đi xa hơn rất nhiều trong
việc khám phá cái thế giới kỳ diệu của hệ miễn dịch, kiệt tác của
thiên nhiên, sản phẩm của quá trình tiến hóa hàng trăm triệu năm của
sinh giới, với những ứng dụng tiềm năng lớn hơn gấp bội phần. Đây sẽ là chủ đề
của tạp chí Y học một dịp tới.
No comments:
Post a Comment