MÁU LỨA ĐỎ TRỜI TRUNG ĐÔNG : BẮC KINH . . . ‘BẤT ĐỘNG’ (Trúc Phương / Người Việt)

 

Máu lửa đỏ trời Trung Đông: Bắc Kinh… ‘bất động’  

Trúc Phương/Người Việt

March 4, 2026 : 3:32 PM

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/mau-lua-do-troi-trung-dong-bac-kinh-bat-dong/

 

Ngoài việc “cực lực lên án,” Bắc Kinh hoàn toàn bất động trong việc giải cứu Teheran, khi những mảng địa-chính trị Trung Đông rung chuyển dữ dội sau chiến dịch “Epic Fury” giết chết Giáo Chủ Ali Khamenei cùng loạt viên chức cấp cao Iran ngày 28 Tháng Hai. Bất luận kết quả cuộc chiến của Mỹ-Israel như thế nào, Trung Đông đã thật sự bước sang trang mới với vô số yếu tố bất định và phức tạp. Trung Quốc buộc phải tính lại toàn bộ chiến lược trước bản đồ mới, chưa hình thành, ở Trung Đông.

 

https://www.nguoi-viet.com/wp-content/uploads/2026/03/Ngoai-Truong-TQ-Iran-1920x2379.jpg

Ngoại Trưởng Vương Nghị của Trung Quốc (phải) gặp người đồng nhiệm của Iran, Mohammad Javad Zarif, tại Bắc Kinh hôm 31 Tháng Mười Hai, 2019. (Hình minh họa: Noel Celis/Pool/Getty Images)

 

Với Bắc Kinh, đây là cơn địa chấn mang tính thảm họa. Khi dư chấn lan ra từ Teheran, Bắc Kinh đối mặt nguy cơ an ninh năng lượng rạn nứt, xuất cảng quốc phòng lao dốc, và Sáng Kiến Vành Đai Con Đường (BRI) bị xé toạc. Cái gọi là liên minh CRINK (viết tắt từ “China, Russia, Iran, North Korea”) mà Bắc Kinh dày công xây dựng bây giờ gần như đổ sụm.

 

Rạn nứt an ninh năng lượng

 

Đòn tấn công của Mỹ-Israel vào Iran tạo ra hệ lụy sâu rộng cho thị trường năng lượng toàn cầu, giáng một cú sốc hệ thống nặng nề vào Trung Quốc, quốc gia nhập cảng năng lượng lớn nhất thế giới.

 

Chiến dịch bắt sống Tổng Thống Nicolas Maduro của Venezuela trước đó đã khiến dòng dầu thô giá rẻ khổng lồ chảy sang Trung Quốc bị chặn đứng. Việc Ukraine tăng cường tấn công vào hạ tầng năng lượng Nga cũng làm suy giảm đáng kể năng lực xuất cảng của Moscow. Khi dầu Venezuela bị Washington kiểm soát, sản lượng dầu Nga bị Kyiv bóp nghẹt, và nguồn cung Iran rơi vào hỗn loạn, Bắc Kinh gần như mất sạch nguồn dầu với giá ưu đãi.

 

Nỗi đau thực sự không chỉ ở việc phải trả giá cao hơn cho mỗi thùng dầu. Sự sụp đổ chế độ Iran đã phá hủy một cấu trúc kinh tế khép kín vốn sinh lợi cho Bắc Kinh. Thương mại Trung Quốc-Iran dựa vào cơ chế thanh toán phi đô la và các hệ thống đổi hàng quy mô lớn nhằm né lệnh trừng phạt Mỹ. Những năm gần đây, khoảng 90% lượng dầu xuất cảng Iran chảy sang Trung Quốc, với giá chiết khấu, giúp Bắc Kinh giảm thiểu rủi ro từ biến động giá. Giờ đây, sự phụ thuộc đó lại trở thành gánh nặng.

 

Bắc Kinh từng sử dụng một kênh tài chính ngầm, gọi là “Chuxin” (“Sơ Tâm” – nghĩa đen là “giữ vững lý tưởng ban đầu,” như trong cụm từ “bất vong sơ tâm” – “trước sau như một”) – trong đó dầu Iran được dùng để tài trợ các dự án hạ tầng do doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc thực hiện, thay vì chuyển tiền mặt.

 

Song song đó là mạng lưới trao đổi công nghiệp, nơi các nhà sản xuất Trung Quốc xuất cảng hàng hóa để đổi lấy kim loại từ Iran. Các nhà máy lọc dầu Trung Quốc thanh toán phần còn lại bằng nhân dân tệ qua những kênh luồn lách không ràng buộc bởi hệ thống tài chính Mỹ.

Khi chính quyền Iran bị “chặt đầu,” hệ sinh thái đổi-hàng-lấy-dầu (“Chuxin”) sụp đổ. Buộc phải quay về thị trường toàn cầu, Bắc Kinh giờ phải trả mức giá bị đẩy cao vì chiến tranh và còn buộc phải thanh toán bằng đô la Mỹ.

 

Việc quay lại thương mại bằng đồng đô la – dưới sự giám sát chặt chẽ – sẽ làm hao hụt đáng kể dự trữ ngoại hối chiến lược của Trung Quốc. Nghiêm trọng hơn, việc xóa sổ mạng lưới thanh toán dầu bằng nhân dân tệ – vốn dựa trên bộ ba (bị Mỹ trừng phạt) gồm Iran, Venezuela và Nga – giáng một đòn nặng nề vào chiến lược quốc tế hóa đồng nhân dân tệ của Bắc Kinh.

 

Xuất cảng vũ khí ảnh hưởng thế nào?

 

Không chỉ năng lượng, việc chế độ Iran bị phá hủy còn đánh thẳng vào trái tim tổ hợp công nghiệp-quốc phòng đang tăng trưởng của Trung Quốc. Những năm gần đây, xuất cảng vũ khí Trung Quốc liên tục đi lên, vừa mang lại nguồn thu lớn, vừa là công cụ cài cắm tiêu chuẩn kỹ thuật và ảnh hưởng Bắc Kinh vào các nước đang phát triển. Hỗn loạn ở Teheran ngay lập tức làm vô hiệu các thương vụ trị giá hàng tỷ đang chờ ký, trong đó có vụ Iran dự tính mua tiêm kích J-10C và hỏa tiễn siêu thanh chống hạm CM-302.

 

Thiệt hại tài chính chưa đáng sợ bằng tổn thất uy tín. Các khách hàng hiện tại và tiềm năng đối diện một thực tế phũ phàng: vũ khí Trung Quốc không chịu nổi các đòn đánh của phương Tây. Chỉ vài tuần trước vụ Iran, radar JY-27 và hệ thống giám sát do Trung Quốc cung cấp đã hoàn toàn bất lực trước cuộc đột kích chớp nhoáng của Mỹ trong chiến dịch bắt cóc Tổng Thống Maduro.

 

Bây giờ, mạng lưới phòng không tại Iran – được cho là có cả hệ thống HQ-9B do Trung Quốc cung cấp (dù Bắc Kinh phủ nhận) – cũng thất bại thảm hại trong việc bảo vệ Khamenei trước chiến dịch “chặt đầu” của Mỹ-Israel. Sự phơi bày yếu kém công nghệ quân sự càng trở nên nghiêm trọng trong bối cảnh nội bộ quân đội Trung Quốc rối ren trước chiến dịch thanh trừng tham nhũng của Tập Cận Bình.

 

Đứt gãy Vành Đai-Con Đường (BRI)

 

Hơn một thập niên qua, BRI là trụ cột chính sách đối ngoại của Tập Cận Bình, trong đó Trung Đông đóng vai trò bản lề địa-kinh tế và địa-chính trị. Iran – ràng buộc bởi thỏa thuận đối tác chiến lược toàn diện ký vào năm 2021 – được xem là cầu nối trên bộ không thể thiếu trong Hành lang kinh tế Trung Quốc-Trung Á-Tây Á. Việc nhà nước Iran đột ngột tê liệt chẳng khác nào cắt đứt động mạch chiến lược này, làm lung lay chiến lược mở rộng về phía Tây của Bắc Kinh.

 

Hỗn loạn ở Teheran biến nguồn tài sản chiến lược thành hố đen đầu tư. Thỏa thuận năm 2021 trị giá $400 tỷ – nhằm bảo đảm nguồn năng lượng và hạ tầng Iran trong 25 năm – bây giờ, khi hệ thống lãnh đạo Iran bị xóa sổ, hàng tỷ đô vốn cam kết, từ viễn thông đến giao thông, có nguy cơ thành thứ “bỏ thì thương, vương thì tội.” Việc các dự án bị đóng băng chắc chắn gây thiệt hại tài chính lớn và khó đảo ngược cho các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc.

 

Về địa-chính trị, hệ quả còn mang tính cấu trúc. BRI chưa bao giờ thuần túy là dự án phát triển kinh tế. Đó là công cụ chiến lược để mở rộng ảnh hưởng Bắc Kinh khắp lục địa Á-Âu, tạo nên một vành đai đòn bẩy chính trị nối từ Đông Á sang Châu Âu. Tham vọng này dựa vào hai trục trên bộ: tuyến phía Bắc qua Nga và tuyến trung tâm qua Iran. Khi Nga bị trói buộc bởi trừng phạt và cuộc chiến Ukraine, còn cây cầu Iran bị chặt đứt, “Hành Trình Tây Tiến” của Bắc Kinh gần như bị phong tỏa. Chiến lược xây dựng sức mạnh mang màu sắc “Trung Tâm Hoa Hạ” vào lõi Á-Âu chịu thất bại một cách nghiêm trọng.

 

Cần nhắc lại, ba năm qua, Iran đã gia nhập Tổ Chức Hợp Tác Thượng Hải và nhóm BRICS – hai cơ chế đa phương do Trung Quốc dẫn dắt. Tháng Mười Hai, 2025, Iran đã tổ chức cuộc tập trận chống khủng bố Sahand-2025 với sự tham gia của binh sĩ Trung Quốc, Nga và bảy quốc gia khác. Trung tuần Tháng Giêng, Trung Quốc, Iran và Nga tiếp tục tham gia cuộc tập trận hải quân do Nam Phi đăng cai, dưới sự điều phối của nhóm BRICS.

 

Tham vọng “nhất thống giang hồ” bị lung lay

 

Tổn thất lâu dài nhất từ hỗn loạn Iran có lẽ là sự sụp đổ hình ảnh Trung Quốc như một nhà bảo trợ an ninh đáng tin cậy. Nhiều năm qua, Bắc Kinh đã dày công xây dựng ảnh hưởng tại phương Nam, đặc biệt Châu Phi và Mỹ Latin. Họ tự định vị là đối tác thân thiện so với bá quyền phương Tây, sẵn sàng đối đãi các “hảo bằng hữu” bằng “thịnh tình” có trước có sau. Tuy nhiên, tất cả những gì “đại ca” có thể làm chỉ là buông ra vài câu “lên án cực lực” khi đàn em đối mặt hiểm dọa sinh tử.

 

Thế giới đã chứng kiến Trung Quốc bất lực khi Maduro bị bắt; giờ lại thấy điều tương tự khi Khamenei bị “tiêu diệt.” Với những nước nhỏ nằm trong quỹ đạo Bắc Kinh, Trung Quốc, rốt cuộc, chỉ là “hổ giấy” – một cường quốc sẵn sàng thu lợi từ khai thác tài nguyên và chiến thuật ngoại giao bẫy nợ, nhưng không đủ năng lực hoặc ý chí triển khai sức mạnh để bảo vệ đồng minh. Những quốc gia từng trông cậy vào Bắc Kinh như tấm khiên chính trị-quân sự giờ đây chỉ có thể ngậm bồ hòn làm ngọt.

 

Tuy nhiên, Trung Quốc chưa hẳn mắt trắng. Vấn đề đáng quan tâm nhất là Mỹ-Israel có sa lầy Trung Đông hay không. Mỹ-Israel càng dính chân vào Trung Đông lâu chừng nào thì Trung Quốc còn có cơ hội xoay chuyển và thậm chí hưởng lợi, khi bộ máy hoạch định chính sách ở Washington không còn đủ nguồn lực – cả chính trị lẫn quân sự – để tập trung vào Châu Á. Khả năng uyển chuyển ứng biến của Bắc Kinh là điều không thể xem thường và không nên đánh giá thấp. Trước mắt, có thể thấy cuộc chiến của Trump đang tạo ra không gian để Trung Quốc tiếp tục tận dụng ưu thế thống trị khoáng sản chiến lược, đặc biệt trong lĩnh vực quốc phòng, đồng thời đẩy vấn đề Đài Loan ra khỏi danh sách những mối bận tâm ngày càng dài của Mỹ.

 

Biến động Trung Đông tác động ra sao đến chuyến kinh lý Trung Quốc của Trump (dự kiến từ ngày 31 Tháng Ba đến 2 Tháng Tư)? Cuộc gặp có thể bị hủy nhưng nếu được thực hiện thì giọng điệu hai bên chắc chắn thay đổi.

 

Với Trung Quốc, dù phải xử lý nhiều hệ lụy từ cuộc khủng hoảng Iran, Bắc Kinh vẫn phải đặt ưu tiên vào quan hệ với Washington. Mỹ cũng chẳng dại gì đưa họ vào thế khó trong cuộc đối đầu với một đối thủ vốn dĩ đã không thể thắng trong cuộc chiến thuế quan. [kn]