Lời giải cho vấn đề
Ukraine có thể nằm ở Kosovo
Paul Hockenos - Foreign Policy
Viên
Đăng Huy, biên
dịch
https://nghiencuuquocte.org/2026/01/30/loi-giai-cho-van-de-ukraine-co-the-nam-o-kosovo/
Sau
gần một năm thực hiện các nỗ lực đầy hỗn loạn và ngắt quãng nhằm làm trung gian
cho một lệnh ngừng bắn tại Ukraine, chính quyền Trump vẫn đang can dự sâu sắc
vào các cuộc đàm phán để chấm dứt chiến tranh. Không ngạc nhiên khi chủ đề gây
tranh cãi nhất vẫn là vấn đề nhượng bộ lãnh thổ — mà theo cách gọi của Trump là
“trao đổi đất đai”. Và cho đến nay, các nhà ngoại giao vẫn chưa đưa ra được giải
pháp nào khả dĩ để giải quyết vấn đề này.
Sự
khác biệt rõ rệt giữa bản kế hoạch 28 điểm có lợi cho Nga xuất hiện hồi tháng
11 năm 2025 và phiên bản sửa đổi của liên minh Ukraine – Mỹ – Châu Âu đã phơi
bày khoảng cách mênh mông vẫn đang tồn tại giữa hai phía. Bản kế hoạch 28 điểm
sự công nhận quốc tế đối với mọi vùng đất Nga đang chiếm đóng, đồng thời mặc định
toàn bộ hai tỉnh Luhansk và Donetsk thuộc về Nga. Đề xuất này không khác gì một
tối hậu thư buộc quân đội Ukraine phải đầu hàng, đồng thời tạo bàn đạp lý tưởng
để Nga có thể tái khởi động chiến dịch quân sự trong một vị thế thuận lợi hơn về
sau.
Bản
phản đề 20 điểm kêu gọi đình chỉ giao tranh ngay tại tiền tuyến hiện tại, và lấy
đó làm ranh giới tiếp giáp giữa hai bên. Đề xuất này kiên quyết bác bỏ tính hợp
pháp của mọi vùng lãnh thổ mà Nga đã chiếm giữ ở miền Đông Ukraine hay Crimea.
Phía Ukraine cho biết họ có thể chấp nhận các khu phi quân sự và đặc khu kinh tế
tự do tại phần lãnh thổ Donetsk mà họ đang kiểm soát theo đề xuất của
Washington, nhưng với điều kiện các vùng đất có diện tích tương đương do Nga nắm
giữ cũng phải được áp dụng quy chế tương tự.
Chính
khoảng cách lớn giữa hai đề xuất này là nơi Edward P. Joseph, chuyên gia phân
tích chính sách đối ngoại Mỹ kiêm cựu đàm phán viên tại Balkan, đưa ra ý tưởng
của mình
Trong
một bài báo gần đây, Joseph đề xuất áp dụng khuôn mẫu từ Nghị quyết 1244 của Hội
đồng Bảo an Liên Hợp Quốc (UNSC), văn bản được thông qua vào tháng 6 năm 1999
nhằm khẳng định chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Liên bang Cộng hòa
Yugoslavia (Serbia và Montenegro), nhưng đồng thời kêu gọi thiết lập một quy chế
“sâu rộng và cơ chế tự quản thực chất cho Kosovo”. Sau cuộc bỏ phiếu nhất trí tại
Hội đồng Bảo an, mọi lực lượng quân sự của cả Serbia và người gốc Albania tại
Kosovo đều phải rút đi, nhường chỗ cho một chính quyền quản trị lâm thời của
Liên Hợp Quốc cùng lực lượng an ninh quốc tế giám sát.
Gần
27 năm trôi qua, Kosovo vẫn duy trì vị thế là một vùng bảo hộ của Liên Hợp Quốc
— dù trên thực tế, các quan chức Kosovo do dân bầu đang nắm quyền điều hành
trên diện rộng và tự quản lý lực lượng cảnh sát của mình. Joseph lập luận rằng
logic của Nghị quyết 1244 nằm ở việc trì hoãn câu hỏi pháp lý về chủ quyền — cụ
thể là Kosovo thuộc về ai — và đây chính là chìa khóa cho nền hòa bình tương đối
tại đây kéo dài kể từ năm 1999. Người Kosovo gốc Albania tự quản lý trong một hệ
thống mà họ tuyên bố là một quốc gia độc lập, dù cả Serbia, Nga (cùng 5 thành
viên EU và nhiều quốc gia khác) đều không công nhận điều đó. Về phần mình,
Serbia vẫn coi Kosovo là một phần thuộc liên bang của mình theo đúng quy định của
Nghị quyết 1244. Đáng chú ý, Nga với tư cách là thành viên thường trực Hội đồng
Bảo an luôn ủng hộ Nghị quyết 1244 và kiên quyết yêu cầu văn bản này phải được
tôn trọng một cách tuyệt đối.
Khi
áp dụng vào Ukraine, thỏa thuận này có thể bao gồm việc một lực lượng gìn giữ
hòa bình quốc tế do Liên Hợp Quốc hoặc Tổ chức An ninh và Hợp tác Châu Âu
dẫn đầu sẽ thay thế Quân đội Ukraine tại các khu vực thuộc phía Tây
Donbas vốn nằm trong tỉnh Donetsk nhưng hiện không bị Nga chiếm đóng. Trong khi
đó, quân đội Nga vẫn sẽ đồn trú tại những vị trí mà họ đang chiếm giữ. Mọi
tranh chấp về chủ quyền sẽ được gác lại cho đến khi các cuộc trưng cầu dân ý tại
toàn bộ miền Đông Ukraine và Crimea cuối cùng định đoạt được chủ quyền của các
vùng đất này.
Chắc
chắn, đây sẽ là một viên thuốc đắng đối với Ukraine. Kyiv thậm chí sẽ đánh mất
cả chủ quyền mang tính biểu tượng đối với vùng Donbas và các khu vực phụ cận.
Tuy nhiên, bước ngoặt này sẽ cho phép Tổng thống Ukraine chấm dứt một cuộc chiến
vốn đã gây ra những hệ lụy thảm khốc cho người dân — và mọi chuyện có thể còn tồi
tệ hơn nếu Mỹ rút lui. Bất chấp những điều kiện hiện đang rất khó chấp nhận đối
với đa số người dân Ukraine, Tổng thống Volodymyr Zelensky vẫn có thể thuyết phục
được công chúng, bởi lẽ toàn bộ Donbas — hay thực tế là toàn bộ Ukraine trong
đường biên giới năm 1991 — sẽ không ngay lập tức rơi vào tay Nga. Sau cùng,
chính người dân tại cả năm tỉnh miền Đông Ukraine mà Nga đang cố chiếm lấy sẽ
là những người đưa ra phán quyết cuối cùng về việc quốc gia nào có quyền cai trị
họ. Nhờ đó, các cuộc trưng cầu dân ý giả tạo của Nga vào các năm 2014 và 2022 sẽ
trở nên vô giá trị.
Về
mặt có lợi cho Ukraine, sự hiện diện của lực lượng gìn giữ hòa bình quốc tế dọc
theo các đường tiếp giáp sẽ hiện thực hóa một phần những cam kết đảm bảo an
ninh mà ông Zelensky hằng tìm kiếm và mở đường cho những bước tiến xa hơn.
Ukraine sẽ có một vùng đệm được hình thành bởi các lực lượng quốc tế án ngữ giữa
mình và Nga. Ngoài ra, một thỏa thuận như vậy sẽ cho phép người dân Ukraine hiện
đang sống ở phía Tây Donbas — khoảng 200.000 người sinh sống tại khu vực còn
bám trụ bao gồm các thành phố Kostiantynivka, Slovyansk và Kramatorsk — được tiếp
tục ở lại, đồng thời tạo điều kiện cho những người đã sơ tán có thể trở về
trong một môi trường an toàn. Có thể sẽ có thêm các lực lượng quân sự khác — dù
không phải của NATO — đóng vai trò là bên bảo đảm an ninh tại các vùng khác
trên cả nước. Phương án này không quá khác biệt so với các đặc khu kinh tế tự
do phi quân sự mà ông Zelensky từng tuyên bố Ukraine sẽ cân nhắc.
Bên
khó thuyết phục hơn trong kế hoạch này chính là Nga, mặc dù họ cũng sẽ được hưởng
lợi theo nhiều cách. Trước hết, thỏa thuận này sẽ chấm dứt một cuộc chiến đang
bào mòn cả xương máu lẫn ngân khố quốc gia. Thêm vào đó, quân đội và các biểu
tượng quốc gia của Ukraine sẽ không còn hiện diện tại những khu vực mà Nga đang
khao khát. Dù kết quả này khiêm tốn hơn nhiều so với tham vọng thôn tính toàn bộ
Ukraine, nhưng đây lại là một lối thoát giữ thể diện để Tổng thống Vladimir
Putin thuyết phục người dân nước mình rằng những tổn thất khổng lồ của đất nước
là không hề uổng phí. Ngoài ra, nếu việc nới lỏng trừng phạt được đưa vào gói
thỏa thuận, Nga thực sự có thể sẽ cắn câu. Joseph lập luận rằng việc Nga từng
tham gia vào Nghị quyết 1244 tại Kosovo sẽ làm tăng khả năng họ chấp nhận một kịch
bản tương tự tại Ukraine, bởi Moscow đã quá hiểu cách thức vận hành của một quy
trình chính trị như vậy.
Về
phần mình, nhiều người Ukraine có lẽ sẽ phản ứng giống như cách nhà văn Oksana
Zabuzhko trả lời câu hỏi của tờ Foreign Policy về đề xuất của Joseph: “Tôi
không nghĩ rằng ‘kế hoạch hòa bình’ này — cũng như bất kỳ kế hoạch nào khác nhằm
duy trì nhà nước Nga trong trạng thái hiện tại, thay vì làm nó sụp đổ vì lợi
ích an ninh toàn cầu — là đáng để đưa ra thảo luận một cách nghiêm túc.”
Hơn
nữa, người Ukraine có xu hướng bác bỏ ngay lập tức mọi sự so sánh với kịch bản
Balkan.
“Tiền
lệ Kosovo,” ông Volodymyr Horbach, Giám đốc Viện Chuyển đổi Bắc Á-Âu, một
thinktank của Ukraine, đã viết trong email gửi tới tờ Foreign Policy,
“không thể giải quyết được bài toán về sự xâm lược và chiếm đóng của Nga đối với
Ukraine. Cuộc xung đột ở Kosovo là một cuộc xung đột sắc tộc, chứ không phải là
một cuộc xâm lược từ thế lực bên ngoài với mưu đồ sáp nhập lãnh thổ”.
Hơn
nữa, ông Horbach tiếp tục lập luận: “Những nỗ lực được gọi là kiến tạo hòa bình
của Trump cũng không khả thi, bởi ông ta xuất phát từ việc đánh giá sai lệch
các mục tiêu của người Nga trong cuộc chiến này. Chính những nỗ lực sai lầm đó
đã khiến các quan sát viên lầm tưởng rằng trở ngại chính để chấm dứt chiến
tranh nằm ở vấn đề lãnh thổ”.
Tất
nhiên, Horbach hoàn toàn có lý khi cho rằng ý đồ của Putin không chỉ đơn thuần
là xẻ từng mảnh đất ở miền Đông Ukraine, mà là nhằm khuất phục hoàn toàn quốc
gia này và xóa sổ tư cách dân tộc của nó. Dẫu vậy, việc tham gia vào tiến trình
đàm phán hiện nay vẫn mang lại những giá trị nhất định, nhất là khi các cuộc thảo
luận đang diễn ra và Ukraine cũng đang chủ động dự phần.
Có
lẽ sự phối hợp giữa Mỹ và Châu Âu có thể giúp đạt được một lệnh ngừng bắn, mang
lại cho người dân Ukraine một quãng nghỉ quý giá — hy vọng là dài hơn thay vì
ngắn ngủi — khỏi cuộc chiến tàn bạo này. Đây rõ ràng là điều ông Zelensky mong
đợi. Và có lẽ chính Putin cũng đang dần phải chấp nhận thực tế rằng Nga sẽ
không thể khuất phục hoàn toàn Ukraine, cũng như không thể chiếm thêm được phần
lãnh thổ nào đáng kể so với những gì họ đang nắm giữ.
Ulf
Brunnbauer, Giám đốc Viện Nghiên cứu Đông và Đông Nam Âu Leibniz tại
Regensburg, Đức, chia sẻ với Foreign Policy qua email rằng những
tư duy đột phá luôn được hoan nghênh và việc thiết lập các lối thoát danh dự
cho cả hai bên là điều hoàn toàn hợp lý: “Vì vậy, một giải pháp thỏa hiệp có phần
mập mờ ở thời điểm hiện tại dường như vẫn tốt hơn là một cuộc chiến không hồi kết.
Ngay cả khi các khó khăn kinh tế của Nga đang chồng chất, họ có vẻ vẫn chưa cạn
kiệt đạn pháo, tên lửa và quân lực — ít nhất là không nhanh bằng Ukraine. Sự thỏa
hiệp [theo đề xuất của Joseph] ít nhất sẽ ngăn Nga chiếm thêm những vùng lãnh
thổ mà sớm muộn gì Ukraine cũng buộc phải rời bỏ. Do đó, phương án này có lẽ vẫn
có khả năng thuyết phục được phía Ukraine”.
Tuy
nhiên, Brunnbauer cũng chỉ ra rằng Serbia từng bị buộc phải chấp nhận Nghị quyết
1244. Ông lập luận: “Họ đã không còn đủ nguồn lực quân sự để chống lại việc mất
quyền kiểm soát thực tế đối với Kosovo”. Ngược lại, Nga hiện không chịu bất kỳ
áp lực tương đương nào như vậy. “Sở dĩ UNMIK [Phái đoàn Hành chính Lâm thời của
Liên Hợp Quốc tại Kosovo] được người Kosovo chấp nhận”, ông nói, “là bởi họ cảm
thấy rằng, sớm muộn gì, chính họ cũng sẽ là người nắm quyền điều hành cuộc
chơi”.
Và
Nga, ông nhấn mạnh — cũng giống như bất kỳ người Ukraine nào — cho đến nay chưa
bao giờ đàm phán một cách thiện chí, liên tục phá đổ hết thỏa thuận này đến thỏa
thuận khác. “Do đó, tính khả thi của đề xuất này sẽ phụ thuộc vào sự hiện diện
của một lực lượng quân sự đáng tin cậy để răn đe Nga”, Brunnbauer nói. “Tôi thực
sự không thấy điều đó”.
Giống
như nhiều người ủng hộ chính nghĩa của Ukraine, Brunnbauer đề xuất việc gia
tăng áp lực lên Nga và chuyển giao thêm vũ khí để phía Ukraine cố gắng đóng
băng tiền tuyến tại vị trí hiện tại — qua đó không buộc phải từ bỏ miền Tây
Donbas hay các vùng lãnh thổ khác.
Peter
Harris, một chuyên gia khoa học chính trị tại Đại học Colorado, lập luận rằng
các cuộc trưng cầu dân ý được đề xuất chính là điểm bất khả thi. Ông cho rằng
không bên nào muốn vấn đề lãnh thổ được định đoạt bằng một cuộc trưng cầu dân
ý: “Đối với Ukraine, đó sẽ là một sự nhượng bộ khi thừa nhận rằng đây là những
vùng lãnh thổ đang tranh chấp — và Nga có yêu sách [chính đáng] đối với chúng.”
Về cơ bản, nếu Ukraine đồng ý với điều này, họ sẽ chấp thuận một quy trình pháp
lý mà qua đó, những hành vi đánh chiếm bất hợp pháp tại các lãnh thổ miền Đông
có thể trở thành hợp pháp. Ông nói thêm, theo quan điểm của Ukraine, không có bất
kỳ nghi vấn nào về chủ quyền cả: “Một câu hỏi bị trì hoãn vẫn là một câu hỏi —
và Ukraine không muốn thừa nhận rằng ở đây tồn tại một câu hỏi cần phải trả lời.”
Thêm
vào đó, Peter Harris lập luận rằng những điều kiện thực tế tại hiện trường sẽ
khiến bất kỳ hình thức trưng cầu dân ý nào cũng trở nên vô giá trị. “Ukraine sẽ
không tin tưởng vào một quy trình như vậy bởi vì quá nhiều công dân của họ đã
phải chạy nạn hoặc bị trục xuất, vậy thì làm sao họ có thể bỏ phiếu?” Nga đã
đưa những người định cư thân Moscow vào, càng làm xói mòn tính chính danh của một
cuộc bỏ phiếu phổ thông về chủ quyền, ông Harris viết. Ông cũng lưu ý một điểm
quan trọng: Nga là thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, vì
vậy bất kỳ quy trình nào được thực hiện dưới sự bảo trợ của Liên Hợp Quốc cũng
sẽ mang lại lợi thế cho Nga.
John
Feffer thuộc Viện Nghiên cứu Chính sách, một thinktank của Mỹ, trong thư trao đổi
với Foreign Policy, cũng nhận thấy một kế hoạch hòa bình như vậy có
sức hấp dẫn lớn hơn đối với Ukraine vì nước này đang ở thế yếu. “Ông Zelensky từng
đề cập đến việc tái sáp nhập Donbas thông qua các biện pháp phi quân sự. Nhưng
tôi không thấy mô hình Kosovo có gì hấp dẫn đối với Putin vào lúc này”, ông viết.
“Nga đã sáp nhập bốn khu vực vào lãnh thổ của mình — bao gồm Donbas cùng với
Kherson và Zaporizhzhia. Nói cách khác, về phía Nga, họ coi như đã định đoạt
xong xuôi vấn đề chủ quyền rồi”.
Bất
kỳ quan sát viên tỉnh táo nào cũng sẽ phải thừa nhận rằng một thỏa thuận như vậy
sẽ mang lại cho Nga một sự chính danh làm xói mòn luật pháp quốc tế và những
khái niệm cơ bản về công lý. Tuy nhiên, đối với Ukraine, sau cuộc chiến đầy
dũng cảm chống lại nước Nga của Putin, họ chỉ có cơ hội sống sót nếu Mỹ tiếp tục
đứng về phía mình, hỗ trợ tình báo, cung cấp vũ khí và duy trì các lệnh trừng
phạt.
Lựa
chọn tốt nhất của Ukraine có lẽ là theo đuổi chính xác một thỏa thuận như vậy —
để rồi sau đó chứng kiến nó sụp đổ dưới bàn tay của Nga. Ít nhất, điều đó sẽ chứng
minh cho chính quyền Trump thấy một sự thật mà hầu hết các quan sát viên khác đều
đã biết: Nga tham gia cuộc chiến này là để thôn tính toàn bộ Ukraine, bởi
Moscow không thể chấp nhận một hệ thống chính trị hấp dẫn hơn chính mình tồn tại
ngay sát biên giới. Có được một sự khẳng định chắc chắn như vậy có thể là một lựa
chọn mà Ukraine không thể phép loại trừ.
----------------------------------------------------------
Paul
Hockenos
là một nhà báo đang làm việc tại Berlin.
Nguồn: Paul Hockenos, “Ukraine’s Answer Might Be Kosovo”, Foreign Policy,
26/01/2026
No comments:
Post a Comment