Mai Phan Lợi / Báo Tiếng Dân
30/04/2026
https://baotiengdan.com/2026/04/30/tien-biet-giao-su-tuong-lai/
Tôi
biết Tương Lai từ những ngày đầu tiên cộng tác rồi trở thành nhân sự cốt cán của
tờ báo TP.HCM thường trú ở Hà Nội. Khi ấy, mỗi dịp số Xuân, số chuyên đề hay
nguyệt san, một trong những việc “khó mà vinh dự” nhất của tôi là liên hệ đặt
bài từ một trí thức dòng chính của Viện Xã hội học, nay là Viện Hàn lâm Khoa học
xã hội Việt Nam.
Những
bản thảo của ông gửi đến luôn đúng hẹn, chỉnh tề, và gần như… không thể sửa.
Không phải vì ông “khó tính” với biên tập viên, mà bởi từng câu chữ đã được cân
nhắc đến mức, muốn bớt đi một dấu phẩy cũng thấy có lỗi. Có những bài, tôi nhớ
mình đã đọc đi đọc lại nhiều lần trước khi dàn trang — không phải để sửa, mà để
học.
Trong
làng báo, chúng tôi vẫn gọi đó là “bài đinh”. Và với riêng tôi, bài của GS
Tương Lai gần như mặc định là “đinh của đinh”.
Nhưng
nếu chỉ dừng lại ở kỹ năng viết, thì có lẽ ông đã không trở thành một dấu ấn đặc
biệt như vậy.
Điều
làm nên một dấu ấn “Xã hội học” mang tên Tương Lai, tôi nghĩ nằm ở ba trụ cột
tư tưởng mà ông kiên trì theo đuổi suốt cuộc đời, đã tạo ra thăng trầm và cũng
chính là ba lằn ranh mà ông chưa bao giờ bước lùi.
Trụ cột thứ
nhất, dân tộc là trên hết.
Tôi
từng đọc một bài của ông về Biển Đông, trong đó không có những khẩu hiệu lớn,
mà là những phân tích tỉnh táo về tương quan quyền lực, về lựa chọn chiến lược
giữa các trục quan hệ quốc tế. Ông không né tránh khi nói về những nguy cơ,
cũng không cực đoan khi đề xuất giải pháp. Điều rõ nhất là: mọi lập luận đều
quay về một điểm tựa: lợi ích quốc gia.
Trong
một thời đại mà nhiều người dễ bị cuốn theo ý thức hệ hoặc cảm xúc nhất thời,
cách ông giữ được sự tỉnh táo ấy là điều không dễ.
Trụ cột thứ
hai, cải cách thể chế là chìa khóa.
Thời
còn làm việc trong Tổ tư vấn của Võ Văn Kiệt rồi Ban nghiên cứu của Phan Văn Khải,
ông không chỉ là một nhà nghiên cứu, mà là người trực tiếp góp tiếng nói vào những
quyết sách lớn. Nhưng điều đáng nói là, ngay cả khi rời khỏi hệ thống, ông vẫn
giữ nguyên một mạch tư duy: cải cách kinh tế sẽ không thể bền vững nếu không
song hành với cải cách thể chế.
Sau
này, khi tham gia Viện Nghiên cứu Phát triển IDS và chứng kiến sự kiện IDS tự
giải thể năm 2009, tôi hiểu rằng với ông, phản biện không phải là một “vai diễn”,
mà là một lựa chọn có trả giá.
Trụ cột thứ
ba, và có lẽ là sâu sắc nhất, trí thức phải nói thật.
Có
một lần, trong một bài viết gửi báo, ông viết đại ý rằng: trí thức nếu chỉ nói
điều dễ nghe, thì không còn là trí thức; còn nếu đã thấy vấn đề mà im lặng, thì
là có lỗi.
Câu
đó theo tôi suốt nhiều năm làm báo.
Và
có lẽ cũng là chìa khóa để hiểu những lựa chọn gai góc của ông sau này, từ việc
lên tiếng về giáo dục, tham nhũng, đến tuyên bố “dứt bỏ” gây nhiều tranh luận
năm 2017. Có thể người ta đồng tình hoặc không, nhưng rất khó phủ nhận một điều:
ông nhất quán với chính mình.
Hôm
nay, khi nghe tin ông ra đi đúng vào ngày 30/4, một ngày mang nhiều tầng ý
nghĩa lịch sử, tôi bất chợt nhớ lại những buổi chiều cách đây hàng chục năm,
khi ngồi trước bản thảo của ông, cân nhắc từng dòng tít, từng dấu chấm câu…
Ngày
ấy, tôi chỉ nghĩ đơn giản: mình đang làm việc với một tác giả khó tính và xuất
sắc.
Bây
giờ nhìn lại, mới hiểu: mình đã có may mắn được làm việc, dù gián tiếp, với một
trí thức đúng nghĩa.
Một
người đi từ trung tâm của hệ thống đến vị thế phản biện độc lập, nhưng không
bao giờ rời bỏ điều cốt lõi: trách nhiệm với đất nước, với sự thật, và với
chính lương tâm của mình.
Có
thể rồi đây, chúng ta sẽ còn tranh luận về ông, về những quan điểm, những lựa
chọn, những phát ngôn.
Nhưng
có lẽ, điều quan trọng hơn là: chúng ta có dám giữ lại cho mình một phần tinh
thần ấy hay không.
Tinh
thần của một người viết mà từng dấu phẩy cũng không dễ thay đổi.
Tinh
thần của một trí thức mà từng quan điểm đều phải trả giá.
Và
tinh thần của một công dân luôn đặt câu hỏi: điều gì là tốt nhất cho đất nước
này?
Tiễn
biệt Giáo sư.
Những
“bài đinh” của ông có thể đã khép lại. Nhưng những câu hỏi ông để lại, có lẽ sẽ
còn rất lâu mới có lời đáp.
No comments:
Post a Comment