VÁN 'XÌ PHÉ' TRUNG ĐÔNG CỦA TRUMP (Trúc Phương / Người Việt)

 

Ván ‘xì phé’ Trung Đông của Trump

Trúc Phương/Người Việt

March 5, 2026 : 3:00 PM

https://www.nguoi-viet.com/tin-chinh/van-xi-phe-trung-dong-cua-trump/

 

Tổng Thống Trump đang “tố” tất tay cho ván bài Trung Đông. Thời điểm này, đối thủ Iran chưa hề có dấu hiệu “bỏ bài” (đàm phán, lùi bước) mà vẫn “theo cược” bằng việc trả đũa quyết liệt. Phần mình, ông Trump thắng ván đầu khi khai tử hàng loạt viên chức cấp cao, trong đó có Giáo Chủ Ali Khamenei; tuy nhiên, ông lại đi vào vết xe đổ của Vladimir Putin trong cuộc chiến Ukraine, khi tin rằng người dân Iran sẽ nổi dậy. Xa xa chân trời Trung Đông mù mịt bom đạn, không thấy hồi kết thúc.

https://www.nguoi-viet.com/wp-content/uploads/2026/03/BL-Trump-Trung-dong-1920x1280.jpg

Người biểu tình vẫy cờ Mỹ và cờ Iran trong một cuộc biểu tình phản đối chiến tranh ở Trung Đông tại The Hague vào ngày 5 Tháng Ba. (Hình minh họa: Ramon van Flymen / ANP / AFP via Getty Images)

 

Chiến lược Iran: “Chơi lì” đụng với “chơi lầy”

 

Ưu tiên số một của Iran bây giờ là tồn tại. Không phải họ muốn đánh đến viên đạn cuối cùng mà là cố đẩy cái giá của cuộc chiến lên cao, từ thương vong của lính Mỹ, sự hỗn loạn khu vực đến giá năng lượng toàn cầu từ đó dẫn đến lạm phát ở Mỹ. Chẳng khác nào “cùi không sợ lở,” với Iran, cuộc chiến càng kéo dài thì Mỹ và Israel càng tiêu hao tiền của. Đó là lý do Tehran mở rộng chiến trường ra toàn khu vực. Cuộc chiến giờ đây không chỉ là bên nào “hết đạn” trước mà còn là cuộc thử thách về ý chí và sức bền. Mỹ “tố” đến đâu, Iran “theo” đến đó.

 

Teheran không chỉ dựa vào súng đạn. Kho “hàng nóng” của họ dù có những khí tài nguy hiểm cũng không thể so với Mỹ và Israel. Sức mạnh duy nhất mà Iran còn sở hữu là niềm tự ái dân tộc. Ông Trump nói, người dân Iran đang đứng trước cơ hội “ngàn năm có một,” và nhấn mạnh: “Giờ khắc tự do của các bạn đã điểm… Hãy đứng lên giành lại chính quyền. Nó ở ngay đó để các bạn nắm lấy. Đây có lẽ là cơ hội duy nhất trong nhiều thế hệ.”

 

Trên bề mặt, quả thật xã hội Iran đã mệt mỏi với chế độ cai trị. Một thập niên qua, người dân liên tục xuống đường và các cuộc biểu tình luôn kết thúc với bạo lực khốc liệt mà nhà nước đáp trả. Tuy nhiên, việc họ tự nổi dậy từ việc bị chế độ đè nén, khác với việc nổi dậy ủng hộ một thế lực ngoại bang can thiệp vào đất nước mình bằng bom đạn. Sau khi loan báo Giáo Chủ Ali Khamenei bị giết thảm, nhà nước Iran lập tức kích động làn sóng tự ái dân tộc để đoàn kết chống ngoại bang.

 

Với gần như bất kỳ quốc gia nào, việc kích thích lòng tự ái dân tộc trong thời điểm chiến tranh luôn đạt hiệu quả. Bom đạn ngoại bang chỉ khiến người dân dễ xích lại gần hơn với chế độ cai trị. Sự tàn ác của chế độ phút chốc không còn nguy hiểm so với việc đất nước đang bị kẻ địch tàn phá. Hơn nữa, không khí chiến tranh trước mắt khiến người dân lo lắng cho tính mạng họ và người thân hơn là nghĩ đến thay đổi thể chế. Ngoài ra, Iran chẳng có lực lượng đối lập nào đủ mạnh để đương đầu với họng súng chế độ.

 

Tháng Hai, 1991, khi quân đội Mỹ dập nát lực lượng vũ trang Iraq, Tổng Thống George H. W. Bush đưa ra lời kêu gọi tương tự. Ông nói, bây giờ là lúc “người dân Iraq phải tự đứng lên và buộc Saddam Hussein, nhà độc tài, rời bỏ quyền lực.” Hàng ngàn người Kurd và người Hồi Giáo Shiite trên khắp Iraq xuống đường. Đó thật sự là cơ hội để họ lật đổ một chính quyền cai trị vốn nằm trong tay cộng đồng thiểu số Hồi Giáo Sunni. Ngay lập tức, Saddam trấn áp tàn bạo. Không chỉ bằng súng trường mà còn bằng trực thăng lẫn pháo binh. Trong vòng chưa đầy năm tuần, quân đội Saddam thảm sát hơn 50,000 người. Saddam tiếp tục nắm quyền thêm 12 năm nữa.

 

Thực tế lịch sử cho thấy hỏa lực quân sự không thiêu cháy được một chế độ. Thời Chiến Tranh Triều Tiên, Mỹ phá hủy 90% năng lực điện của Bắc Hàn với hy vọng làm lung lay chế độ Kim Nhật Thành. Hàng tấn bom đổ xuống Hà Nội cũng không xóa sổ được cộng sản Bắc Việt. Ngay cả chiến dịch ném bom Serbia năm 1998 của cựu Tổng Thống Bill Clinton cũng không tạo đủ không gian cho phe đối lập lật đổ Slobodan Milosevic.

 

Không phải tác động bên ngoài hoàn toàn vô nghĩa nhưng khó có thể lấy trường hợp này áp dụng cho trường hợp kia. Trong trường hợp Libya, khi NATO không kích quân đội của Muammar al-Gaddafi, sáu tháng sau, lực lượng nổi dậy đánh bật chính quyền Gaddafi khỏi quyền lực. Tuy nhiên, điều này chỉ xảy ra khi lực lượng chống đối chính quyền, trang bị súng ống đáng kể, đã tồn tại trước khi NATO động thủ.

 

Trump “không biết” thì ai biết?

 

Với Iran, khó có thể biết Tehran cầm cự đến bao giờ, đặc biệt khi hàng loạt viên chức cấp cao nằm trong sổ khai tử, từ Ali Shamkhani (thư ký Hội Đồng Quốc Phòng Iran và là cố vấn thân cận của Lãnh Tụ Tối cao Khamenei); Abdolrahim Mousavi (tổng tham mưu trưởng các lực lượng vũ trang); Aziz Nasirzadeh (bộ trưởng Quốc Phòng); đến Mohammad Pakpour (tổng tư lệnh Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo)… Chưa kể hàng chục viên chức cấp trung. Trong lịch sử chiến tranh hiện đại, chưa bao giờ có một nhóm viên chức cấp cao bị tiêu diệt chớp nhoáng như vậy.

 

Điều tréo cẳng ngỗng là việc tìm nhân sự mới không là vấn đề riêng của Tehran mà cả với Washington. Ván bài tiếp theo của ông Trump giống như cựu Tổng Thống George W. Bush hồi cuộc chiến Iraq và Afghanistan: tìm kiếm và ủng hộ những người muốn lật đổ chế độ. Ngày 1 Tháng Ba, Trump điện đàm với một số thủ lĩnh người Kurd và thậm chí thăm dò việc tiếp xúc một số nhân vật địa phương. Lực lượng Kurd hiện có quân số đáng kể dọc biên giới Iraq-Iran. Việc Israel gần đây không kích ào ạt các vị trí ở Tây Iran có thể nhằm mở đường cho bước tiến của người Kurd.

 

Có điều gần như chắc chắn là ông Trump không chọn Reza Pahlavi – con trai vị vua cuối cùng của Iran, sống lưu vong từ sau cuộc cách mạng 1979. Pahlavi, 65 tuổi, hiện tự đề cử làm ứng viên lãnh đạo tạm quyền. Ngày 3 Tháng Ba, ông Trump nói “ai đó từ bên trong” sẽ là lựa chọn tốt nhất để lãnh đạo Iran. Nhưng đó là ai thì chẳng ai biết. Cá nhân ông Trump thật ra chưa biết sẽ làm gì tiếp theo để kết thúc ván bài. Lúc thì ông cân nhắc một thỏa thuận với chế độ “hậu Khamenei,” lúc ông nói bóng gió chuyện lật đổ để “thay máu” hoàn toàn. Nhìn chung, ông Trump, như trong nhiều trường hợp, là người khai hỏa nhưng không bao giờ chịu trách nhiệm “hốt xác.”

 

Trong cuộc họp báo tại Phòng Bầu Dục ngày 3 Tháng Ba, cùng Thủ Tướng Friedrich Merz của Đức, khi được báo chí hỏi việc tính toán thế nào cho “tình huống xấu nhất” ở Iran, ông Trump trả lời rất “ầu ơ ví dầu,” rằng: “Tôi đoán tình huống tồi tệ nhất sẽ là… chúng ta làm chuyện này, rồi một người khác lên nắm quyền mà còn tệ không kém người trước, đúng không? Điều đó có thể xảy ra. Chúng ta không muốn điều đó xảy ra.”

 

Có lúc ông Trump lấp lửng ý tưởng biến Iran thành phiên bản Venezuela, có nghĩa tìm một người “biết nghe lời” (như Phó Tổng Thống Delcy Rodriguez của Venezuela). Thời điểm hiện tại, không có nhân vật nào như vậy ở Iran. Chính ông Trump cũng “hoang mang” khi nói một cách “rất Trump” về điều đó: “Hầu hết những người chúng tôi nghĩ tới đã chết. Chúng tôi từng nghĩ tới một số người trong nhóm đó, và họ đã chết. Giờ chúng tôi có một nhóm khác. Họ cũng có thể đã chết, theo các báo cáo.” Rồi ông “giải thích” thêm: lựa chọn thay thế Khamenei ngày càng ít đi. “Chẳng mấy nữa, chúng ta sẽ không còn biết ai cả (“Pretty soon, we’re not going to know anybody”). Ông Trump không biết thì ai biết?

 

Cả Washington lẫn Tehran thật ra đều lúng túng. Không ai biết chính xác chuyện gì tiếp theo. Nước đến đâu, bèo đến đó. Mỹ đánh đến đâu, Iran theo đến đó, một cách cầm hơi – ít nhất thời điểm hiện tại. Bất luận thế nào, có thể thấy, kết quả chính trị luôn đòi hỏi những tiến trình, trong đó có đàm phán, xây dựng thể chế, chuyển giao quyền lực hợp pháp. Bom đạn không thể tạo ra bất kỳ điều nào trong số đó.

 

Trong bài học Iraq, việc giải tán quân đội Iraq của Mỹ sau khi lật đổ Saddam Hussein đã tạo ra một khoảng trống hết sức tai hại. Đáng lý nó phải được lấp bằng các nhà cải cách dân chủ nhưng cuối cùng lại bị chiếm bởi rất nhiều nhóm dân quân và cuối cùng là tổ chức Nhà Nước Hồi Giáo (ISIS). Đến giờ, chính quyền Iraq đương nhiệm vẫn không hề thân thiện với Mỹ. Thậm chí Baghdad ngày nay ít nhiều chịu ảnh hưởng từ Tehran.

 

Trong bài học Libya, khi được hỏi đâu là “sai lầm lớn nhất” trong nhiệm kỳ của mình, cựu Tổng Thống Barack Obama trả lời: “Có lẽ là không lên kế hoạch cho ngày hôm sau, dù tôi vẫn tin việc can thiệp vào Libya khi đó là đúng.” Đến giờ, Libya vẫn là một quốc gia thất bại.
Với Tổng Thống Trump, vụ Iran cho thấy mỗi bước leo thang trong chuỗi sự kiện, từ việc Mỹ rút khỏi thỏa thuận nguyên tử năm 2018, đến vụ ám sát tướng Qasem Soleimani năm 2020, cho tới các cuộc không kích Tháng Sáu, 2025 rồi Tháng Hai, 2026… đều tạo ra hiệu ứng ngược, khi các lối thoát ngoại giao đều bị triệt tiêu; và từ đó, những mối đe dọa mà Mỹ muốn kiềm chế lại càng bị đẩy cao thêm một nấc.

 

Chế độ và hệ thống cai trị một quốc gia thật ra chưa bao giờ là một cá nhân – kể cả trong trường hợp Iran. Hệ thống thần quyền nước này luôn phòng bị sẵn sàng đối phó với Israel nói riêng và phương Tây nói chung. Sau gần năm thập niên kể từ khi Cộng Hòa Hồi Giáo Iran ra đời năm 1979, họ xây dựng được cơ chế “mọc đầu” cho con rắn bị chặt. Giết chết Giáo Chủ Ali Khamenei là một thành tích quân sự, nhưng nó không là một thành công chính trị. Ngày nào đó, có thể trong đầu “cựu” Tổng Thống Donald Trump cũng vang vọng câu nói: Sai lầm lớn nhất là không lên kế hoạch cho ngày hôm sau. [dt]