THẾ GIỚI HÔM NAY : 30/03/2026 (The Economist)

 

THẾ GIỚI HÔM NAY : 30/03/2026

The Economist 

Nguyễn Thị Kim Phụng, biên dịch

30/03/2026

https://nghiencuuquocte.org/2026/03/30/the-gioi-hom-nay-30-03-2026/

 

Donald Trump tuyên bố Mỹ và Iran đã đàm phán “trực tiếp và gián tiếp” và các nhà lãnh đạo mới của Iran “rất biết điều.” Nhưng Tổng thống Mỹ cũng nói với tờ Financial Times rằng ông muốn “chiếm lấy dầu ở Iran” và có thể sẽ thâu tóm Đảo Kharg, nơi đặt trạm xuất khẩu dầu chính của nước này. Trong khi đó, Pakistan cho biết họ đang chuẩn bị tổ chức các cuộc đàm phán để chấm dứt chiến tranh trong những ngày tới.

 

Trước đó, Iran cáo buộc Mỹ “bí mật lên kế hoạch cho một cuộc xâm lược trên bộ” sau khi có thêm nhiều binh sĩ Mỹ được triển khai đến Trung Đông. Chủ tịch Quốc hội Iran nói rằng đất nước ông đang “chờ đợi” lính Mỹ. Một quan chức Iran khác tuyên bố nước này sẽ bắt đầu nhắm mục tiêu vào nhà cửa của các “chỉ huy và quan chức chính trị trong khu vực” của Mỹ và Israel.

 

Giá dầu tiếp tục tăng trong khi một số chỉ số chứng khoán giảm điểm sau khi thị trường mở cửa tại Châu Á. Dầu Brent – tiêu chuẩn dầu mỏ toàn cầu – đã tăng vọt qua mức 116 đô la/thùng, hướng tới mức tăng hàng tháng lớn nhất từ trước đến nay (cho đến nay đã tăng 59%). Thị trường chứng khoán Trung Quốc, Nhật Bản, và Hàn Quốc đồng loạt giảm điểm trong phiên giao dịch sớm. Giá nhôm cũng tăng sau khi Iran tấn công hai nhà máy sản xuất kim loại này ở Trung Đông.

 

Giới chức Pháp cho biết thêm hai người nữa đã bị bắt giữ vì tình nghi liên quan đến âm mưu đánh bom bất thành vào trụ sở của Bank of America tại Paris hôm thứ Bảy. Theo Agence France-Presse, một người bị bắt ngay tại hiện trường sau khi đặt năm lít chất lỏng và một thiết bị đánh lửa gần tòa nhà. Bộ trưởng Nội vụ Laurent Nuñez suy đoán rằng cuộc tấn công có thể liên quan đến cuộc chiến ở Iran.

 

Lãnh đạo phe đối lập Đài Loan, Trịnh Lệ Văn, sẽ đến thăm Trung Quốc vào tháng 4, một tháng trước khi Trump có chuyến đi riêng tới Bắc Kinh để dự hội nghị thượng đỉnh. Nhà lãnh đạo Quốc Dân Đảng muốn đưa đảng của mình trở lại nắm quyền bằng cách theo đuổi sự hòa giải với nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình. Trong khi đó, Đảng Cộng sản Trung Quốc từ chối làm việc với tổng thống Đài Loan Lại Thanh Đức, người mà họ coi là một “kẻ ly khai.”

 

Eli Lilly công bố một thỏa thuận phát triển thuốc với Insilico Medicine, một công ty trí tuệ nhân tạo. Đổi lại khoản tiền 115 triệu đô la hiện tại và lên tới 2,75 tỷ đô la theo thời gian, cộng với tiền bản quyền trên doanh thu trong tương lai, Eli Lilly sẽ nắm quyền thiết lập chương trình nghiên cứu của Insilico và có quyền sở hữu đối với các loại thuốc mà công ty này tạo ra. Hãng dược phẩm Mỹ đã và đang rót phần lớn lợi nhuận từ các loại thuốc giảm cân của mình vào AI, với hy vọng đẩy nhanh quá trình phát triển các sản phẩm bán chạy mới.

 

Veron Mosengo-Omba từ chức Tổng Thư ký Liên đoàn Bóng đá Châu Phi (CAF). Cơ quan này đã bị chỉ trích kể từ khi đảo ngược kết quả của Cúp Các Quốc gia Châu Phi vào ngày 17/03. Trong trận chung kết hồi tháng 1, tuyển Senegal đã rời sân sau khi Morocco được hưởng một quả phạt đền ở phút bù giờ. Cuối cùng, họ đã quay lại và giành chiến thắng, nhưng CAF lại quyết định rằng Senegal đã bỏ cuộc. Liên đoàn Bóng đá Senegal đang kháng cáo.

 

Con số trong ngày: 85%, là tỷ trọng thương mại toàn cầu (tính theo khối lượng) được vận chuyển bằng đường biển.

 

.

TIÊU ĐIỂM

 

Châu Âu chuẩn bị hứng chịu tác động

Nền kinh tế Châu Âu nằm trong số những nền kinh tế dễ bị tổn thương nhất trước những tác động của cuộc chiến ở Iran. Và hôm nay, EU sẽ công bố các cuộc khảo sát người tiêu dùng và doanh nghiệp, cho thấy những tuần đầu tiên của cuộc chiến đã giáng đòn mạnh thế nào vào niềm tin. Lạm phát hàng năm có thể tăng lên trên mức 4% trong “kịch bản tồi tệ” của Ngân hàng Trung ương Châu Âu về một đợt gián đoạn năng lượng kéo dài với nguồn cung bị ảnh hưởng cho đến tận năm sau – một kịch bản ngày càng có vẻ sẽ xảy ra. Dữ liệu giá cả sơ bộ cho tháng 3 sẽ được công bố vào ngày mai.

 

Niềm tin của người tiêu dùng Châu Âu đã ở mức dưới mức trung bình dài hạn từ trước khi chiến tranh nổ ra. Theo số liệu được công bố sớm, niềm tin sụt giảm nghiêm trọng trong tháng 3. Triển vọng của các doanh nghiệp cũng giảm mạnh – theo công bố chỉ số nhà quản lý mua hàng (PMI) trước đó – do chi phí đầu vào nhích lên sau đợt tăng vọt của giá năng lượng. Tình hình này có thể dẫn đến hậu quả gì? Theo phân tích của Goldman Sachs, đòn giáng vào thu nhập thực tế và mức tăng trưởng yếu hơn trên toàn cầu có thể khiến tăng trưởng GDP của khu vực đồng euro giảm 0,7 điểm phần trăm.

 

Houthi tham gia vào cuộc chiến Iran

So với hàng chục ngàn quả bom được thả xuống khắp Trung Đông, một vài quả tên lửa mà lực lượng dân quân Houthi ở Yemen bắn vào Israel vào ngày 28/03 dường như chẳng đáng kể. Nhưng nó có thể báo hiệu việc mở ra một mặt trận mới trong cuộc chiến Iran.

 

Khi chiến tranh bắt đầu, lực lượng dân quân này cho rằng kiềm chế là có lợi cho họ. Houthi hy vọng đạt được một thỏa thuận với Ả Rập Saudi để vực dậy nền kinh tế đang suy yếu của Yemen, nhưng điều đó đã không trở thành hiện thực. Cuộc chiến mang lại cho Houthi một đòn bẩy mới. Nếu họ nhắm mục tiêu vào hoạt động vận chuyển qua Biển Đỏ trong khi Eo biển Hormuz vẫn đóng cửa, giá dầu có thể tăng vọt từ mức giá hiện tại khoảng 116 đô la/thùng lên gần 200 đô la/thùng. Chỉ cần vài cuộc tấn công là Biển Đỏ sẽ trở thành nơi không thể đi qua. Và lúc đó, câu hỏi đặt ra sẽ là liệu cái giá phải trả về mặt kinh tế có trở nên đủ cao để Mỹ phải từ bỏ cuộc chiến hay không.

 

Trump yêu cầu Quốc hội cấp thêm tiền

Trong số các lý do biện minh cho việc trễ hạn, việc bị phân tâm bởi cuộc chiến do chính mình khơi mào chưa phải là điều tồi tệ nhất. Nhưng Donald Trump thực sự đã chậm trễ trong việc trình bày yêu cầu ngân sách của mình, thứ vốn sẽ vạch ra các ưu tiên tài trợ của ông cho năm tài chính tiếp theo. Quốc hội Mỹ – cơ quan ký các tấm séc – đã chờ đợi bản kế hoạch này từ ngày 02/02. Nhà Trắng cho biết nó sẽ được đệ trình vào tuần này, muộn hai tháng.

 

Hành động tài khóa chính trong nhiệm kỳ tổng thống của Trump có lẽ đã xảy ra rồi. “Dự luật To Đẹp” của ông, được thông qua vào năm ngoái, đã cắt giảm thuế cho giới nhà giàu  và thúc đẩy chi tiêu cho quốc phòng cũng như thực thi luật nhập cư. Nó cũng tạo tiền đề cho thâm hụt ngân sách ở mức khoảng 6% GDP trong thập kỷ tới. Tuy nhiên, danh sách được chờ đợi vẫn sẽ mang lại nhiều thông tin. Một câu hỏi đặt ra là liệu yêu cầu chi tiêu cho an ninh quốc gia của Tổng thống có tăng lên vì Iran hay không. Hồi tháng 1, Trump nói rằng ông muốn một ngân sách quốc phòng trị giá 1,5 nghìn tỷ đô la, mức lớn nhất từ trước đến nay. Và kể từ đó, ông đã yêu cầu chi 200 tỷ đô la cho cuộc chiến mới của mình.

 

Thay đổi trong giới lãnh đạo Myanmar?

Cơ quan lập pháp của Myanmar đã bắt đầu quá trình bầu chọn một tổng thống mới. Hôm nay, các thành viên đã đề cử Min Aung Hlaing, vị tướng nắm quyền vào năm 2021, phục vụ trọn vẹn một nhiệm kỳ 5 năm. Nhưng khi đánh giá theo bất kỳ tiêu chuẩn hợp lý nào, thành tích tại vị của nhân vật tối cao thuộc chính quyền quân sự này sẽ là một trở ngại cho tham vọng của ông ta. Kể từ khi Min Aung Hlaing lên nắm quyền, nền kinh tế đã thu hẹp hơn 1/8 theo giá trị thực. Và chế độ đã mất quyền kiểm soát hơn một nửa đất nước vào tay một cuộc nổi dậy bạo lực.

 

Nhưng vị tướng có lẽ sẽ không phải đối mặt với sự cạnh tranh trong cuộc bỏ phiếu cuối cùng tại Quốc hội vào ngày mai. Ông đã cấm các đảng đối lập nghiêm túc tham gia các cuộc bầu cử lập pháp, nên quân đội hiện kiểm soát 86% số ghế. Tuy nhiên, theo hiến pháp, người đứng đầu chính quyền quân sự phải cởi bỏ bộ quân phục để trở thành tổng thống. Một số người ở trong và ngoài Myanmar hy vọng rằng điều này có thể làm suy yếu quyền lực của ông. Nhưng họ sẽ phải thất vọng. Tướng Min Aung Hlaing đã chỉ định một cấp dưới yếu kém là Tướng Ye Win Oo lên kế nhiệm mình. Kẻ chủ mưu đảo chính vẫn nắm quyền kiểm soát vững chắc.

 

Đợt nắng nóng lịch sử ở Mỹ

Nhiều vùng của Mỹ đã trải qua phần lớn tháng 3 trong cảnh ngột ngạt dưới một đợt nắng nóng chưa từng có. Chỉ trong một tuần, hơn 660 địa điểm – chủ yếu ở miền nam và miền tây – đã trải qua ngày nóng nhất từ trước đến nay trong tháng 3, kỷ lục mới cho ít nhất một phần ba đất nước. Daniel Swain, một nhà khoa học khí hậu, tin rằng đợt nắng nóng này có lẽ “nằm trong số những sự kiện nắng nóng khắc nghiệt bất thường nhất về mặt thống kê từng được quan sát thấy ở vùng Tây Nam nước Mỹ.”

Tổ chức Quy kết Thời tiết Thế giới (World Weather Attribution), một mạng lưới các nhà lập mô hình khí hậu, ước tính rằng biến đổi khí hậu do con người gây ra đã khiến những điều kiện này có khả năng xảy ra cao gấp 800 lần. Những điều tồi tệ hơn vẫn còn ở phía trước. Một báo cáo gần đây của Tổ chức Khí tượng Thế giới (World Meteorological Organisation) cho thấy mức tăng nhiệt độ do mỗi đơn vị khí nhà kính dư thừa gây ra đang lớn hơn so với trước đây. Đó là một tin đặc biệt xấu vì những quan sát gần đây cho thấy các đợt nắng nóng khắc nghiệt – loại sự kiện thời tiết chết chóc nhất – đã trở nên thường xuyên và nghiêm trọng hơn do nhiệt độ tăng cao hơn so với dự kiến trước đây của các mô hình khí hậu.